VISAO MISAO OBJECTIVO HAKSESUK BOLA FH KKN HOME FH LPV ARTIGOS FH MUZIKA LIA MENON FH RESPONDE
Mostrar mensagens com a etiqueta kultura. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta kultura. Mostrar todas as mensagens

20100328

Dalen Tetun Versus Dalen Portuges no Efetividade Administrasaun Publiku

)* Hosi A. S. Barreto

Administrasaun públiku iha fatin hotu-hotu ohin loron hetan kritika maka’as tamba hala’o ninia funsaun la ho efikaz no efisiente: gasta osan barak, prosedimentu oin-oin, atendementu ba nesesidade povu nian liu hosi prosesu naruk, hakat liu meza barak, la’o neineik, hamósu korupsaun, la transparente no la iha responsabilidade. Nia rezultadu halo rekursu ne’ebé disponivel loron ba loron menus ba bebeik maibe la fó benefisiun ba povu tomak. Ida ne’e mak sai hanesan razaun prinsipal ba governu hotu-hotu hodi halo reforma ba sira nia administrasaun públiku.

Administrasaun públiku Timor-Leste, hanesan mós sira seluk ohin loron tuir no tama ona iha trend no prosesu reforma nia laran. Hanesan estadu ne’ebé sei joven no frajil, foin sai hosi faze post konflitu hodi tama ba faze dezenvolvimentu nasional, administrasaun públiku mós hasoru problema hanesan. Problema hirak ne’ebé administrasaun públiku infrenta mak hanesan limitasaun kapasidade institusional, rekursu umanu, infrastrutura, nsst. Sadik ka dizafiu ba administrasaun públiku enorme ka boot tebes, no presiza tempu naruk ba reforma ida ne’e atu bele hetan susesu.

Sadik (dizafiu) jigante ida ba administrasaun públiku Timor-Leste oras ne’e mak kestaun dalen. Bainhira Timor-Leste ukun rasik-an iha tinan 2002, Timor-Leste adopta sistema multi-linguistika: dalen Tetun no Portuges sai hanesan dalen ofisial, dalen Inglês no dalen (bahasa) Indonesia hanesan dalen serbisu nian. Maibe iha realidade Governu fó liu importansia no atensaun maka’as ba dalen Portuges no abandona hela dalen Tetun no konsidera hanesan fali dalen ausiliariu ba dalen Portuges.

Ohin loron ema barak ko’alia kona-ba kestaun efetividade uza dalen Portuges hanesan Ita nia dalen ofisial. Hahú kedas hosi inisiu tempu ukun rasik aan, liu hosi dokumentu rihun ba rihun ema barak fó hanoin tiha ona ba Ita (Ita mós hatene tiha ona) katak independentimente hosi nia vantajem polítika (hodi satisfas no fó benefisiu ba ema seluk), adopta dalen Portuges ne’e sei la reflete identidade Timor-Leste nian no sai naha todan Estadu Timor-Leste liu-liu ba orsamentu estadu, halo serbisu administrasaun públiku la efetivu, la’o neineik tebes, sai barreira boot ne’ebé sei teri netik ka impede dalan ba ema barak liu-liu ba joven sira atu kontribui ba dezenvolvimentu nasional. Ida ne’e hanesan momentum ka biban di’ak ida ba Ita hotu atu tenki fó atensaun ba asunstu ida ne’e. Hakerek ida ne’e koko atu haree klean uitoan kestaun dalen ne’e no liga ba efetividade administrasaun públika.

I. FUNSAUN DALEN TETUN

a. Hanesan dalen komunikasaun

Timor-Leste hanesan sistema sosio-kultural boot ida ne’ebé kompostu hosi komponente sira hanesan governu, nasaun, territoriu, dalen, no populasaun. Komponente hirak ne’e iha sira ninia karakteristika ida-idak. Governu maka Governu Timor-Leste ho nia simbólu Unidade, Aksaun no Progressu, Territoriu mak hosi fronteira ho Indonesia iha parte weste to Jaco iha parte leste, hosi Atauro to’o tasi mane iha Suai neba. Populasaun mak ema Timor oan hirak ne’ebé hela iha parte hotu-hotu iha territoriu Timor-Leste nian. Kona-ba Dalen mak dalen Tetun ida ne’ebé moris duni iha Timor-Leste no ema barak ko’alia no kumprende iha sira ninia komunikasaun loron-loron nian. Purtantu sistema temin iha leten mak bele marka diferensia entre nasaun ida ho nasaun seluk.

Ita iha Tetun Prasa no Tetun Terik. Uma Kreda ka Igreija hahú promove Tetun Terik tinan atus hirak liu ba to’o ohin loron. Tetun Prasa ne’ebé konsentra iha Dili, tamba Dili hanesan kapital, sentru administrasaun, sentru negosiu, sentru ba edukasaun, ema hosi fatin hotu-hotu mai serbisu, eskola, no buka moris iha Dili halo dalen Tetun popular tiha. Ikus mai ema Timor-Leste uza dalen Tetun Terik no dalen Tetun Prasa ne’e kahur malu iha sira nia komunikasaun loron-loron to’o ohin loron.

Funsaun dalen Tetun hori uluk kedas naturalmente ema simu hanesan dalen ida ne’ebé bele sai ai-laletek (jembatan) ba ema sira hosi dialetu oin-oin hodi ko’alia ba malu. Liu hosi dalen Tetun ema Timor-Leste hosi dialetu oin-oin bele moris hamutuk, hatene ka entende ba sira nia adat, sira nia hahalok no étika hanesan sosiedade ida. Ema ida hosi parte dialetu Kemak (Atsabe) ba basar ka ba faan Tais iha Lospalos, ema ne’e sei la ko’alia Kemak tamba ema Lospalos la hatene ko’alia Kemak. Ema Lospalos nia dialetu mak Fatuluku, Maklere, nsst. Sira na’in rua tenki ko’alia dalen Tetun hodi fasilita sira na’in rua nian negosiu. Mane ida hosi Baucau mai hola feto iha Oecusse, sira sei uza de’it dalen Tetun (karik bahasa Indonesia) iha sira nia komunikasaun no interasaun ba malu konaba asuntu fetosa-umane. Nune’e mós ba dialetu sira seluk. Lalika ba dook, iha parte distritu Bobonaro de’it, purezemplu, ema hosi dialetu Kemak (Marobo) bainhira ba basar iha Lolotoe ne’ebé ko’alia dialetu Bunak, sira na’in rua ko’alia mak Dalen Tetun, la’os ko’alia dialetu idak-idak nian. Maibe iha realidade sira na’in rua sei viziñu hela. Tamba ne’e, karik dalen Tetun ne’e la ezisti bele kria situasaun runga-ranga, dizordem ka kacau balau, dizharmonia iha sosiedade nia laran.

Habadak de’it katak tempu la’o, dalen Tetun ne’e mós loron-ba-loron loke aan ba bebeik no ikus mai sai hanesan dalen ne’ebé kesi ema Timor-Leste husi dialetu oin-oin ne’e sai ida de’it, rai ida de’it, unidade nasional. Matenek na’in ida naran David Crystal iha nia artigu ida husu hanesan ne’e: “Nusa mak dalen sai signifikante tebes hanesan índise ba movimentu etniku ka nasionalismu?" Nia hatan hodi dehan a) dalen hanesan parte integral ne’ebé obviu ba komunidade sira nia moris, b) dalen hatudu ligasaun ho pasadu, no c) dalen kesi hamutuk ema sira ko’alia dalen ne’e hodi haketak sira hosi grupu seluk ne’ebé ko’alia dalen diferente.

Iha tinan 1974 Partidu Fretelin foti lia fuan “Maubere” hosi dialetu Mambae hodi hamósu sentimentu nasionalismu ema Timor oan kontra Malae Mutin kolonialista Portuges no luta hasoru okupante ilegal Indonezia nian iha Timor-Leste. Maski ema balun la simu, maibe lia fuan ida ne’e ikus mai sai populer duni hanesan lia fuan iha dalen Tetun, ema la kestiona lia fuan ida ne’e mai hosi ne’ebé, ema barak (mai hosi dialetu oin-oin) ne’ebé luta ba ukun rasik-an senti orguillu tebes bainhira uza lia fuan Maubere, to’o barak fó sira nia vida terus no mate hodi defende lia fuan Maubere ne’e. Lia fuan Maubere identika ho ukun rasik-an. Imajina de’it to’ok ba, bainhira iha momentu ne’ebá mak Ita la iha dalen Tetun ne’e no uza deit dalen Portuges no dialetu ida-idak nian, saida mak akontese? Karik difisil ba Ita atu ko’alia ba malu, konvense malu, hamutuk sai ida de’it hodi luta ba ukun rasik-an. Lia fuan seluk bele dehan katak uluk Ita buka malu, hasoru malu, tu’ur hamutuk hodi ko’alia, konvense malu, fiar ba malu hodi luta ba ukun rasik aan, hotu-hotu maioria uza lingua Tetun ho dialetu ne’ebé Ita idak-idak iha, la’os ho dalen Portuges. Ida tan, uluk Ita hotu hakilar mate ka moris ukun rasik aan, la’os mate ka moris luta ba dalen Portuges. Maski ohin loron Ita ladun rona ona ema ko’alia liafuan Maubere ne’e tamba mudansa tempu, vontade, interese, no estratejia, maibe hosi aspetu istoria no identidade, ninian valor sei la lakon, sai ona hanesan mós termu ida iha dalen Tetun, termu ida ne’ebé komun ba dialetu hotu-hotu iha Timor-Leste. Pontu importante hosi esperensia iha leten mak ne’e: dalen Tetun nia papel importante tebes hanesan meius komunikasaun ne’ebé efetivu hodi halo ema hotu hamotuk no realiza Ita mehi: ukun rasik aan.

b. Dalen Tetun hanesan Identidade Nasional

Hanesan dalen Nasional, dalen Tetun sai hanesan mós identidade nasional Timor-Leste nian. Tamba sa Ita konsidera hanesan dalen ofisial, dalen nasional, no identidade nasional? Razaun simples de’it, tamba iha valor ida. Valor ne’e mai hosi ne’ebé, mai hosi istoria naruk temin iha leten. Matenek na’in ida naran Ernst Moritz Arndt hateten katak “la iha elementu ida ne’ebé iha valor aas liu duke dalen ne’ebé nasaun ne’e iha”. Ernst hakarak fó hanoin ba Ita katak Ita nia dalen Tetun ne’e iha valor aas tebes. Tamba ne’e bainhira Ita la konsidera dalen Tetun ne’e signifika Ita hatun ninia valor. Ida ne’e bele sai hanesan moe boot ida ba Ita bainhira Ita Timor oan rasik mak merendahkan fali Ita nia dalen Tetun ne’e. Karik dalen Tetun la iha valor, Ita Timor oan hotu valor la iha, identidade la iha. Tamba ne’e Ita Timor oan tomak tenki tau iha Ita nia kakutak katak dalen Portuges ninia valor boot tebes iha nasaun Portugal no dalen Tetun ninia valor boot no aas tebes iha nasaun Timor-Leste tamba dalen Tetun ne’e rai Timor-Leste ne’e mak hahoris, dalen orijinal, indízena no sai hanesan identidade ne’ebé kesi metin unidade nasional Timor-Leste nian. Matenek na’in ida seluk ho naran Friedrich Schiller hatutan katak “dalen sai hanesan lalenok nasaun ida nian. Bainhira Ita haree ka fihir aan iha lalenok ne’e, lalatak ne’ebé mósu iha lalenok ne’e Ita nian oin rasik, Ita nia isin rasik”. Lia fuan seluk bele dehan katak funsaun prinsipal seluk hosi dalen mak atu hatudu Ita nia identidade, hateten ba ema seluk se mak Ita. Dala ida tan matenek na’in ida ne’e hakarak fó hanoin ba Ita katak dalen reprezenta Ita nian rai ka nasaun, Ita nian oin no Ita nia isin rasik. Pergunta mak ne’e, dalen ida ne’ebé mak sai hanesan Ita nian oin no isin rasik? Dalen Portuges ka dalen Tetun? Klaru dalen Tetun. Nudar Timor oan, oin aat no koor kulit ne’ebé atu metan la metan, mutin la mutin, atu dehan aas maibe la aas hanesan ha’u, la iha dúvidas katak dalen Tetun hatudu ha’u mai hosi Timor-Leste, dalen Tetun mak ha’u nia identidade, ha’u mak dalen Tetun, no dalen Tetun ne’e mak ha’u rasik. Tamba dalen ida ne’e ha’u rona kedas hosi ha’u nian Inan nia kabun laran, to’o boot ha’u ko’alia dalen Tetun, ba eskola ko’alia dalen Tetun, halimar ho ha’u nia belun ka kolega sira ko’alia dalen Tetun, ba serbisu ko’alia dalen Tetun, ba Uma Kreda domingu-domingu rona Padre sira ko’alia dalen Tetun, nune’e mós to’o loron ida ha’u mate mós mate ho dalen Tetun.

Bainhira ha’u ba rai-li’ur ka tasi balu, ha’u hasoru ema balun ne’ebé koor hanesan ha’u, ha’u hanoin ema hirak ne’e mai hosi Timor-Leste, maibe bainhira ha’u hakbesik ba sira, afinal sira la’os ema Timor-Leste. Balun aprezenta sira ninia aan mai hosi Malazia ne’ebé ko’alia dalen Malayu, balun mai hosi Vietnam ho sira ninian dalen ofisial Vietnam duni. “Sira” hatudu sira ninia identidade hanesan ema Malazia no Vietnam. “Ha’u” aprezenta aan mai hosi Timor-Leste no hateten ba sira katak ha’u nian dalen mak Tetun. Ami na’in hirak ne’e hatudu ami ninian identidade la hanesan. Ida ne’e mak Schiller hateten iha leten katak dalen hatudu Ita mai hosi ne’ebé, hatudu Ita nia aan no Ita ninia oin rasik.

Ita tenki haree istoria dalen Tetun ne’e ho didi’ak, matan moos, neon moos, kakutak malirin atu nune’e bele fó valor boot nafatin ba dalen Tetun ne’e iha prosesu dezenvolvimentu nasional Timor-Leste nian iha tempu prezenti no futuru. Labele tau dalen Tetun iha Lei Inan hanesan kuadru avizu eh “papan nama” de’it no uza razaun oin-oin katak Ita nia dalen Tetun sei falta ida ne’e no sei falta ida ne’ebá hodi nune’e bele justifika no foti fali valor dalen estranjeiru ida aas liu fali Ita nia dalen Tetun ne’e rasik. Kacian delu... kacang lupa kulit.

II. DALEN TETUN IHA ADMINISTRASAUN PUBLIKU

Administrasaun públiku hanesan subsistema hosi sistema polítika nasional Timor-Leste nian simu dalen Tetun hanesan dalen administrasaun no identidade administrasaun públika. Esplikasaun tuir mai foka ba retratu ka mapa utilizasaun dalen Tetun iha administrasaun públiku kompara ho dalen Portuges, Inglês no Bahasa Indonesia, no to’o iha ne’ebé Estadu investe iha dalen Portuges kompara ho dalen Tetun rasik.

a. Mapa Uza dalen Tetun kompara ho dalen seluk iha Ministériu sira

Bainhira Ita sani (lê) dokumentu hirak ne’ebé produs durante tinan 10 nia laran hahú hosi ukun rasik-an to’o ohin loron, sempre temin iha dokumentu hirak ne’e nia laran katak dizafiu boot ne’ebé administrasaun públiku sei hasoru mak problema dalen. Maioria ema Timor oan ko’alia dalen Tetun maibe adopta fali dalen Portuges hanesan dalen ofisial sai hanesan barreira boot ba funsionamentu administrasaun públiku iha futuru.

Dalen Tetun maioria uza iha nivel hotu-hotu, hosi nivel lideransa hanesan ministru sira ka grupu elite sira ki’ik oan ida-rua iha leten ne’eba tun to’o mai kraik ema bai-bain ka povu ki’ik sira. Ministériu Justisa tenta fó liu prioridade ba dalen Portuges ho razaun tamba ninia natureza serbisu liga liu ba asuntu legal nian. Maibe ida ne’e mós karik ladun lo’os tamba dalen Tetun mós tenki sai hanesan dalen judisiariu nian. Ezemplu mak iha Tribunal. Pratikamente uza dalen Portuges iha Tribunal la efektivu tamba kazu ne’ebé mak tama iha Tribunal involve maioria ema ki’ik sira ne’ebé la hatene ko’alia dalen Portuges. Iha difikuldade komunikasaun entre autor justisa no ema ne’ebé buka justisa. Ema barak sai ona vitima, la’os tamba la simu desizaun Tribunal nian, maibe la entende didi’ak prosesu julgamentu ba sira nia kazu. Ida ne’e la’os ona justisa maibe injustisa. Tamba ne’e mak foin lalais ne’e hamósu kritika maka’as hosi Ita nia Maijor Jeneral Taur Matan Ruak hodi dehan atu lalika uza dalen Portuges iha seitor Justisa (Diario, 12 Marsu 2010). Ita apresia no agradese tebes Major Jeneral Taur ninian hanoin di’ak ne’e, ne’ebé hatudu katak sei iha lideransa nasaun ida mak ko’alia no kritika netik buat la los ida ne’e. Maibe nusa mak foin hasai bainhira difikuldade ida ne’e mósu kleur tiha ona no sai hanesan buat dois ida ne’ebé Ita horon kleur tiha ona. Lei Inan la hateten katak Ita tenki uza de’it Portuges, maibe dalen Tetun mós.

Nune’e mós iha Ministériu Saude, karik ladun fó prioridade ba dalen Portuges tamba ninia klientes la’os ema ida ka rua ne’ebé ko’alia Portuges. Ema ne’ebé ba konsulta sira ninia moras iha hospital, klinika maioria mesak ema Timor oan ne’ebé ko’alia dalen Tetun. Karik autor ka funsionariu saude sira: doutór/a, infermeiru/a, no parteira sira mak ko’alia de’it dalen Portuges, Español ka Portuñol, entaun pasiente sira ko’alia buat ida, doutór sira dehan fali buat seluk. Komunikasaun ida ne’ebé konfuzu de’it ema, dada tempu naruk no nia rezultadu ema mate dadauk ona. Karik mósu ona kazu dezentendimentu balun tamba difikuldade ba dalen ne’e.

Iha Ministériu Agrikultura ninia natureza serbisu mós hanesan, la’os hasoru ema grupu ki’ik ne’ebé ko’alia dalen Portuges no hein han de’it ne’e . Ministériu ne’e ninia knaar halo politíka ba produsaun ai-han no iha ligasaun diretamente ho povu ki’ik sira iha baze neba. Ministériu ne’e ba ko’alia ho povu agrikultor sira, halo serimonia fahe trator, esplika moras ai-han nian la’os ho dalen Portuges. Karik ministériu uza de’it dalen Portuges, fiar de’it ba katak agrikultor sira sei lakohi rona tamba sira la hatene. Povu agrikultor sira prefere ko’alia dalen Tetun ka sira nia dialetu rasik no presiza liu ai-han duke so’e tempu ba rona fali ema balun ko’alia dalen ida ne’ebé sira la hatene no la fó benefisiu ba sira nia moris loron-loron.

Iha Ministériu Defeza no Seguransa ninia nesesidade ba dalen Portuges kala iha de’it komunikasaun iha leten aas ba, la’os ho elementu hirak iha kraik. Maioria funsionariu públiku iha ministériu ne’e, membru F-FDTL no PNTL mesak ema Timor oan ne’ebé domina de’it dalen Tetun, dalen Indonezia no sira nia dialetu rasik. Nune’e mós sira nia serbisu ne’ebé diretamente atu fó seguransa, mantein lei no ordem iha baze, hasoru populasaun no joven sira. Entaun dalen ne’ebé efektivu liu mak dalen Tetun la’os dalen Portuges.

Iha Ministériu Solidaridade Sosial, ninia serbisu loron-loron mak haree oinsa atu bele atende nesesidade sosial ema nian hanesan katuas, ferik, defisiente, veteranu, konflitu sosial iha baze no hatan ba dezastre hirak ne’ebé afeta moris ema nian. Ministériu ne’e hasoru ema barak ne’ebé mai hosi dialetu no karakter oin-oin. Imajina to’ok karik Ita la ko’alia dalen Tetun no obriga ko’alia dalen Portuges, saida mak sei akontese iha ministériu ne’e? Funsionariu sira iha ne’ebá sei halai hotu no dada kalsa la biban.

Iha Ministériu Negosiu Estranjeiru, tamba sai hanesan Ita nia lalenok ba rai-li’ur, nia knaar mak halo kooperasaun ho nasaun seluk. Ninia serbisu loron-loron la’os de’it hasoru paiz CPLP sira ne’ebé iha de’it embaisada ida rua iha Timor-Leste. Ministériu ne’e hasoru liu paiz ka nasaun hirak ne’ebé uza ka ko’alia dalen Internasional hanesan Inglês. Nasaun hirak ne’e la’os de’it Amerika, Australia, ka Nova Zelandia, maibe mós ho nasaun hirak Singapura, Japaun, Koreia, Indonezia, nsst. Interesante uitoan tamba alein dalen Portuges no Inglês, maioria ema ne’ebé serbisu iha ministériu ne’e mesak Timor oan joven hirak ne’ebé ko’alia mós dalen Tetun iha sira nia konversa loron-loron nian. Bele dehan katak ministériu ida ne’e uza dalen tolu ka haat iha ne’ebá hanesan “nasi campur”.

Iha fali Ministériu Edukasaun hatudu dezastre boot ida. Profesor no alunus sira hotu hatene no ko’alia de’it dalen Tetun no karik dialetu ruma. Sira la hanorin uza dalen ne’ebé mak sira hatene, pelu kontrariu, ministériu ne’e liu hosi ninia politíka tenta hodi obriga no impoen dalen Portuges iha komunikasaun no prosesu aprendizazem iha eskola. Iha esperiensia ida mósu iha tinan kala lima liu ba, kala ema haluhan tiha ona. Iha serimonia ida iha Palasiu Governu, kala kona-ba loron edukasaun nian. Alunu oan sira mesak labarik ki’ik de’it mai hosi eskola hirak iha Dili partisipa iha serimonia ida ne’e. Buat ida mak ha’u la kompriende mak Ministru Edukasaun iha nia deskursu durante kuaze minutu 15 ko’alia de’it ho dalen Portuges. Ita la hatene karik labarik ka alunus hirak ne’e kompriende ka entende saida mak sira nia Ministru ne’e ko’alia. Karik la’e, kala Maromak no Matabian sira iha leten aas ba mak entende mensajem hosi ministru ne’e. Karik nune’e entaun Ita nia oan sira ne’e kala kolen no terus hodi hamarik iha loron manas nia okos, kosar metan sulin saugati de’it, sira mak terus no sai vitima hela de’it.........

b. Investimentu ba dalen Portuges iha administrasun públiku: gasta osan barak, la iha pertensa (ownership), benefisiu ki’ik, no hamósu de’it problema.

Hahú hosi ukun rasik-an to’o ohin loron Governu Timor-Leste, Portugal no Brazil halo investimentu boot, gasta osan barak ba politíka “Portugenizasaun” iha Timor-Leste liu-liu iha administrasaun públiku. Governu hirak ne’e gasta osan barak hodi selu profesor Portuges no Brazil sira mai hanorin profesor Timor oan sira hodi hanorin ho dalen Portuges iha prosesu aprendizazen ka eskolar nian, fó kursu dalen Portuges bar-barak, sosa livru rihun ba rihun, haruka estudante barak ba rai hirak ne’e. Nune’e mós selu asesor ka konsultor barak ho salariu aas hanesan foho ramelau hodi hakerek lei no regulamentu, no produz dokumentu barak ho dalen Portuges. Maibe iha sorin seluk, funsionariu públiku hirak ne’ebé atu implementa lei hirak ne’e la hatene dalen Portuges. Tamba la hatene Portuges, karik hatene mós kala uitoan de’it, la fó benefisiu ba sira nia moris loron-loron nian, entaun sira haree prosesu dezenvolvimentu ida ne’e liu-liu ba dalen Portuges la’os sira nian, sira la senti partense, la iha ownership ka rasa memiliki ba dalen Portuges ne’e. Ikus mai Ita gasta osan barak hodi halo investimentu ida ne’e envezde fó benefesiu ba ema Timor oan sira la’e, sai fali hanesan projetu ka kampu serbisu no lukru boot ba ema hirak ne’ebé mai halo serbisu hirak temin iha leten. Ba administrasaun públiku ida ne’e klaru la efikaz, la efisiente no sustentavel. Ita bele hakilar to’o Ita nia kakorok talin maran, impoen nafatin, no halo reforma dala atus ida maibe bainhira reforma ne’e la halo ba nia hun no abut hanesan problema dalen ne’e, administrasaun públiku karik la la’o iha fatin, la’o ba oin duni maibe la’o hanesan manu moras, ka la’o hanesan ema aleizadu ida, la’o ho neineik tebes.

Haree hosi mapa uza dalen iha ministériu hirak ne’e hatudu momós mai Ita buat hirak tuir mai ne’e:
-
Dahuluk, nesesidade ba dalen Portuges ne’e iha nivel leten de’it. Ida ne’e mós la’os hotu. Ita nia ministru barak mak la ko’alia Portuges hanesan sira ko’alia dalen Tetun. Kala Direktur ida ka rua no grupu elite ka grupu ki’ik oan ida mak ko’alia dalen Portuges ne’e iha sira nia konversa loron-loron hosi kantor to’o ba sira nia toba fatin.

Daruak, uza dalen Portuges iha administrasaun públiku la efektivu tamba funsaun hosi ministériu sira no funsionariu públiku sira la’os atu atende no responde ba nesesidade ema iha nivel leten maibe importante liu atu servi ba povu ka konunidade ho joven sira iha terenu ne’ebé ko’alia dalen Tetun.

Datoluk, karik funsionariu sira la’os lakohi ka rejeita atu apreende dalen Portuges. Ida ne’e hanesan valor adisional (value added, nilai tambah) ida hodi enrikese, hadi’a ka hasa’e sira nia kapasidade no koñesimentu di’ak liu tan. Hatene dalen barak liu ne’e di’ak liu tan. Maibe problema mak ne’e sira la ko’alia dalen Portuges ne’e iha sira nia moris loron-loron nian. Sira la haree dalen Portuges ne’e hanesan prioridade no nesesidade ida ne’ebé urjenti. Sira kontinua ko’alia dalen Tetun tamba ida ne’e mak sira nia dalen rasik, dalen ida ne’ebé bele fasilita sira nia komunikasaun loron-loron nian hosi leten ba kraik (vertikal) no hosi sorin ida ba sorin seluk (horizontal), kria harmonia, paz no unidade nasional.

III. DALAN SAI BA FUTURU

Saida mak Ita tenki halo hodi halo funsionamentu administrasaun públiku efektivu liu? Alemde buat hirak ne’ebé Governu halo hela liu hosi reforma administrativa, karik importante atu haree mós kestaun dalen ne’e. Hakerek na’in hakarak propoin buat hirak hanesan tuir main ne’e:

1. Konsidera no tane dalen Tetun aas liu dalen sira seluk

Hosi esperiensia hirak temin iha leten Ita haree ona katak maski dalen Tetun ne’e dalen Ita ema Timor oan nian, Ita Timor oan tomak loron-loron ko’alia hela dalen Tetun ne’e maibe ladun hetan atensaun di’ak atu oinsa dezenvolve dalen Tetun ne’e ba oin. Ita nia dalen Tetun, karik hanesan labarik-oan ida, ninia Inan ho Aman sira husik hela oan ida ne’e la’o mesak-mesak, buka ai-han mesak-mesak no moris mesak-mesak de’it. Ita fó importansia no atensaun liu ba Ita nia oan mane haki’ak Portuges ne’e duke Ita nia oan mane Tetun rasik. Dalen Tetun ohin loron nia valor mihis ona, la hanesan ona uluk bainhira Ita uza lia fuan Maubere hodi luta hetan ukun rasik-an. Ita haree iha intensaun atu dudu sees tiha dalen Tetun, halo Tetun sai marjinalizadu, sai dalen segundu lugar iha nia uma rasik.

Ita mós rona iha opiniaun balun dehan katak hosik-ba dalen hanesan Portuges, Inglês, Indonesia no Tetun la’o dadaun ba no karik bele sai dalen ofisial hotu, to’o tinan 10 ka 20 oin mai mak Ita haree, dalen ida ne’ebé mak ema barak sei uza liu, Ita bele hili dalen rua sai hanesan Ita ninia dalen ofisial. Opiniaun ida ne’e kala los duni bainhira hanesan opiniaun hela de’it. Ha’u ta’uk mak sai hanesan kurtina de’it tamba iha kotuk ne’eba realidade hatudu buat seluk ida. Sasukat ne’ebé Ita bele haree hanesan esforsu intensivu no progresivu tebes hosi Governu Timor-Leste no nia maun boot rua Portugal no Brazil hodi promove dalen Portuges iha prosesu edukasaun iha Timor-Leste, loke kursu barak ba dalen Portuges, hakerek lei no regulamentu sira iha Portuges de’it. Iha administrasaun públiku iha de’it kursu ba dalen Portuges no Inglês, enkuantu kursu ba dalen Tetun bele dehan la iha liu, zero kortadu, nada. Ita haree mós katak ohin loron dalen Indonezia komesa neineik-neineik lakon ona hosi Ita nia komunikasaun ka konversa loron-loron nian. Dalen Tetun, hanesn dehan tiha ona iha leten moris ninian mesak, la iha atensaun no karik neineik-neineik sei sai krekas no mate tiha. Kala sei moris naruk mak dalen Portuguez no dalen Inglês. Dalen Portuges tamba iha meius barak, iha atensaun maka’as, hetan prioridade hodi espande nafatin ba oin no ikus mai sai predator hodi hamate fali dalen Tetun.

Ita hahú halo dezenvolvimentu durante ukun rasik-an nia laran la’os ho liman mamuk. Ita iha dalen Tetun Terik, Tetun Prasa, no agora iha ona dalen Tetun Padronizada ne’ebé impresta ka uza termus barak mai hosi dalen Portuges. Ita uza hela dalen hirak ne’e iha Ita nia moris loron-loron. La’os de’it Portuges, Ita mós iha dialetu barak ne’ebé bele hariku ka enrikese dalen Tetun ne’e. Ita hanete katak Governu fó ona mandatu ba Instituto Nacional da Linguistica (INL) UNTL atu dezenvolve Tetun ne’e. INL produz ona “Hakerek Tetun tuir Banati, Kursu Ortografia Padronizada” nian, to’o ona edisuan daruak, no mós disionariu balun. Maibe to’o ohin loron Ita la hatene loos to’o iha ne’ebé ema Timor oan sira uza Tetun Padronizada ida ne’e. Tamba ne’e karik ha’u bele sujere hanesan ne’e:
-
Dahuluk, presiza politíka ida firmi no klaru hosi Governu atu tau dalen Tetun iha fatin aas liu, tamba ida ne’e dalen ema Timor-Leste ninian rasik.

Daruak, importante atu fó apoiu maka’as liu tan ba INL hodi kontinua dezenvolve dalen Tetun ne’e no sosializa liu hosi formasaun ba funsionariu sira.

Datoluk, INL tenki kolabora ho Igreija nune’e mós ho entidade hotu-hotu ne’ebé halo ona esforsu dezenvolve dalen Tetun hodi nune’e bele hadi’a no hariku tan dalen ida ne’e. Importante mak ne’e hamósu dalen Tetun ne’ebé fasil ba Ita atu uza, lalika hamósu fali ho ninian sinal sira hanesan sisidila, til, no pontu agudu, nsst. INL hatene liu buat ne’e. Karik iha deferensia balun kona-ba dalen Tetun ne’e ida ne’e razaun tekniku no tenki rezolve ho didi’ak, la’os hatudu ida-idakk nia gensi to’o ikus mai sai fali barreira hodi impede dezenvolvimentu dalen Tetun ne’ebé iha impaktu ba serbisu loron-loron nian iha administrasaun públiku.

Dahaat, ministériu sira tanki hakerek sira nia lei, normas organizasaun no prosedimentu hotu-hotu iha dalen Tetun. Nune’e mós halo karta korespondesia vertikal no horizontal ho dalen Tetun.

Dalimak, Ministériu hotu-hotu tenki harii ekipa ki’ik ida hodi dezenvolve dalen Tetun tuir termus hirak ne’ebé relasiona ho serbisu tekniku ministériu nian. Dalen Tetun iha komunikasaun jeral bele hanesan maibe liga ona ba ministériu sira bele la hanesan tamba iha termus tekniku barak mak la hanesan. Ministériu Justisa presiza iha dalen Tetun Jurídiku ida ba seitor justisa. Ministériu Agrikultura iha termus barak kona-ba ai-han nian. Nune’e mós ministériu sira seluk. Karik termus balu la ezisti iha dalen Tetun, Ita bele uza termus balu mai hosi Ita nia dialetu ka hosi Portuges ne’e rasik. Karik prosesu fó kaben ka halo mistura ba dalen Tetun ho Portuges ne’e la’o di’ak, loron ida Ita sei haree, hanesan ema ida karik, dalen Tetun ne’e mak isin no dalen Portuges ne’e mak klamar, tamba bainhira ema ko’alia dalen Tetun Ita sei rona termus barak hosi dalen Portuges. Portugal ho nia dalen Portuges bele hela dook ba maibe reflete iha dalen Tetun ne’ebé ko’alia iha Timor-Leste. Maibe dala ida tan, dalen Portuges hanesan Portugal nia identidade, la’os Timor-Leste ninia identidade, dalen Portuges nia valor aas iha Portugal ne’ebá, la’os iha Timor-Leste. Iha Timor-Leste dalen Tetun mak iha valor aas liu tamba util tebes (sangat berguna) ba ema Timor-Leste nia vida moris loron-loron nian.

2. Traduz Dokumentus Legais Hotu-Hotu Hosi Dalen Portuges ba Dalen Tetun

Ita haree katak to’o ohin loron Ita nia administrasaun públiku sei dauk dezempeña nia funsaun ho di’ak tamba la’os de’it faktor falta ba kuiñesimentu politíka, jestaun, no administrasaun, maibe mós faktor dalen. Problema ida ne’e la’os mesak mósu de’it. Ita haree hahú kedas hosi leten to’o mai kraik.

Dahuluk, membru Parlementu Nasional sira ne’ebé oras ne’e maioria la’os mai hosi background Portuges sente difisil atu kompriende no bele halo debate klean ba kontiudu lei hirak ne’eba tamba hakerek iha dalen Portuges.

Daruak, membru governu liu-liu jerasaun foun sira mós hasoru difikuldade bainhira halo debate kona-ba esbosu lei ruma, alein tamba termus tekniku sira maibe mós tamba hakerek ho dalen Portuges.

Datoluk, rezultadu hosi pontu rua iha leten mak ohin loron Ita haree katak dokumentu legais hotu hanesan Dekretu Lei, Lei Organíka, Diploma Ministerial, Rezolusaun hosi Konsellu Ministru, no Jornal da República, maioria hakerek iha dalen Portuges.

Dahaat, administrasaun públika hanesan implementador ba desizaun politika hira ne’e mós hanesan. Alein ba dokumentu legais hirak temin iha leten, hahú hosi Ita ukun rasik-an to’o ohin loron administrasaun produz dokumentu hanesan relatóriu, “survey”, “assessment” rihun ba rihun ho dalen Portuges no Inglês. Dokumentu projetu no dokumentu kontratu ne’ebé mahar tebes, no termu referensia ka job description, to’o karta korespondesia sira mós kuaze iha dalen Portuges no dalen Inglês hotu. Karta ida ne’ebé karik hakerek iha dalen Tetun bele finaliza iha tempu badak, maibe tamba tenki traduz fali ba Portuges, tenki hein to’o fali ba loron ida ka rua, depende ba iha ema ruma atu traduz ka la’e. Komesa hosi diretur jeral, diretur sira, sa-tan sira iha kraik liu maioria la hatene dalen hirak ne’e. Tamba ne’e sira la kumprende ho didi’ak no ikus mai la konsege atu elabora no follow up ba sira nia serbisu loron-loron. Ita tenta duni hodi halo tradusaun ba dalen Tetun maibe limitadu tebes. Ita gasta osan barak maibe nia rezutadu mak ne’e dokumentu hirak ne’e tau hela de’it iha armariu ka gaveta nia laran, se mak atu lee se ema ne’e la kunpriende ka entende saida mak hakerek iha dokumentu hirak ne’e.

Relatóriu Estadu Nasaun 2008 sita katak politíka hili dalen barak iha governu hamósu naha ka kustu ne’ebé todan ba Orsamentu Estadu nian no Governu tenki responsabiliza ba kustu ida ne’e. Iha kustu barak sei presija atu implementa politíka ida ne’e. Kustu hirak ne’e asosiadu ho tradusaun (11 cents kada lia fuan ida) ba kualidade tekniku tradusaun profesional nian, no interpretasaun ho kustu dollar 40-60 oras ida. Iha mós kustu seluk hanesan tempu no osan hodi apreende dalen seluk, redusaun ba produtividade tamba uze dalen ofisial rua ne’e (ezemplu: la entende hanesan, atraza no lori tempu, hadi’a fali tradusaun ne’ebé la di’ak, funsionariu ne’ebé la iha serbisu fatin tamba tuir kursu dalen nian, nsst). Maski gasta osan barak hodi halo tradusan ba dalen hirak ne’e maibe ninia kustu total to’o ohin loron Ita la hatene lolos. Ida ne’e tamba dokumentu hirak ne’e balun la konsege traduz, no nafatin disponivel de’it iha dalen ne’ebé inasesivel ba ema Timor oan inlkui funsionariu públiku sira. Ezemplu di’ak ida mak talvez hanesan dokumentu legal Jornal da Repúblika. Tuir lei Jornal ne’e tenki públika mós iha dalen Tetun, maibe to’o ohin laron iha nafatin dalen Portuges (the political choice of multidalenlism in government imposes real operating costs, which have yet to be responsibly borne by the state budget. In the meantime, there are many kinds of costs relating to the language policy. There are costs associated with translation (currently as high as 11 cents per word for professional quality technical translation) and interpretation ($40-$60 per hour). There are also the costs (both in time and money) of learning languages, the reduction in productivity associated with the use of two official languages (for example, misunderstandings, delays, re-working of bad translations, staff out of the office attending language courses, etc). Total language support costs are not accurately known, partly because documents often fail to get translated and remain available only in a language that is inaccessible to móst East Timorese, including public servants. The móst poignant example is perhaps the legal gazette, Journal da República. By law it is supposed to be published in Tetum as well as Portugese, but has only ever appeared in Portugese).

Buat hirak ne’e tau hamutuk mak halo serbisu administrasaun públiku la’o la efisienti no ne-neik tebes. Tamba ne’e tenki iha politíka ida klaru hodi traduz hotu dokumentu hirak ne’e ba dalen Tetun. Ministériu ida tenki tau orsamentu natoon ka sufisiente ba nesesidade tradusaun ne’e. Di’ak liu Ita gasta osan barak hodi halo ema hatene no bele fasilita serbisu la’o ho di’ak, duke lakon osan barak maibe nia rezultadu ki’ik tebes, ema seluk mak aproveita masimu, no aat liu bainhira hamósu tan konfuzaun no problema ba Ita.

3. Ko’alia dalen Tetun iha enkontru ka eventu hotu-hotu ne’ebé halo iha rai laran

Iha reuniaun formal bai-bain ka reuniaun ho parseiru ba dezenvolvimentu dala ruma Ita haree ema Timor oan tenta ko’alia ho dalen Inglês, ida-rua obriga aan hodi tenta ko’alia ho Portuges maibe hanesan foin apreende ko’alia, hakarak hatudu katak nia mós bele. Tamba foin aprende nia la konsege espresa nia hanoin ho klaru, no dala ruma hamósu tan konfuzaun. Pelu kontrariu, malae balun tenta ko’alia fali ho Tetun, no sira ko’alia Tetun ne’ebé furak tebes. Durante ne’e Ita tenta utiliza tradusaun no interpretasaun hodi fasilita prosesu komunikasaun hirak ne’e. Ita hare iha duni vantajem balu maibe dala barak mós hamósu de’it konfuzaun tamba tradusaun no interpretasaun mós la konsege transmiti lia menon ka mensajem ho klaru.

Atu bele uniformiza utilizasaun dalen Tetun ne’e iha komunikasaun formal administrasaun públiku, karik tenki iha konsensu ida katak iha reuniaun ne’ebé de’it ne’ebé halo iha rai laran, Timoroan, Governante, Politíku na’in, no funsionariu públiku sira tenki ko’alia de’it dalen Tetun. Eseptu (kecuali) ema estranjeiru sira ne’ebé la hatene ko’alia Tetun, sira bele ko’alia iha dalen Portuges ka Inglês. Ida ne’e hanesan meius ida atu promove Ita nia dalen Tetun ne’e. Ida ne’e mak sei hatudu duni katak Ita iha identidade nasional ida no Ita orguillu ho Ita nia identidade ne’e.

4. Habelar ka sosializa lei hirak ne’ebé vigora iha Timor-Leste ba komunidade baze ho dalen Tetun

Hanesan dehan tiha ona katak Governu produz ona dokumentu rihun ba rihun, lei no regulamentu oin-oin. Maibe to’o ohin loron Ita nia povu liu-liu joven sira la asesu ba, no la hatene lei ka regulamentu hirak ne’e. Ezemplu mak ohin temin tiha ona iha leten katak Jornal da Repúblika iha de’it dalen Portuges. Tamba ne’e mak to’o ohin loron administrasaun públiku seida’uk konsege sosializa no transmite ho efektivu lei hirak ne’e ba povu tomak liu-liu ba joven sira. Dala barak bainhira populasaun liu-liu ka joven sira halo problema ne’ebé ikus mai dehan kontra lei ida ne’e no lei ida ne’eba. Ida ne’e la’os kulpa sira nian, ida ne’e la’os tamba sira la kumpri ka la ta’uk lei, maibe tamba de’it iha sira nia moris loron-loron la rona no la kuiñese lei ka regulamentu hirak ne’ebé vigora tiha ona. Tamba ne’e ikus mai sira mós la senti prosesu ida ne’e hanesan sira nian duni, sira hanoin ida ne’e ema seluk nian. Prosesu ida ne’e halo sira sai fali “ema seluk” iha sira ninia rai laran rasik. Ida ne’e hanesan dizafiu boot ba administrasaun públiku. Tamba ne’e administrasaun públiku liu hosi ministériu ida-idak atu halo esforsu maka’as, buka meius oin-oin atu bele promove dalen Tetun, la’os halo de’it tradusaun depois nonok tiha, maibe mós tenki lori tradusaun lei hirak ne’e besik ba povu. Povu no joven sira tenki hatene dezenvolvimentu no mudansa iha rai ne’e loron ba loron. Atu nune’e sira mós bele muda sira nia aan no mentalidade atu ajusta ba mudansa ne’ebé governu halo. Se Ita la halo nune’e, Ita bele dehan karik la’os langkah mundur maibe halo Ita nia prosesu dezenvolvimentu nasional la’o neineik tebes.

5. Promove mós dalen Inglês

Ita bele buka razaun oin-oin hodi defende dalen Portuges, dalen rai seluk ida hodi sai fali hanesan Ita nia dalen ofisial. Maibe Ita mós tenki fleksibel hodi simu mós dalen seluk hanesan dalen Inglês. Jeografikamente Ita hela besik liu ba nasaun hirak ne’ebé la’os ko’alia dalen Portuges. Ita besik liu ba Australia, nasaun ida ne’ebé ko’alia dalen Inglês. Ita mós besik ba nasaun hira ne’ebé iha sira nia dalen ofisial seluk-seluk maibe uza dalen Inglês iha sira nia komunikasaun ho Ita. Dalen Inglês dalen mundial, bainhira hatene dalen Inglês Ita bele iha asesu ba nasaun sira seluk fasil liu duke uza dalen seluk. Benefisiu saida maka Ita hetan hosi dalen Inglês?

Dahuluk, Tinan ba tinan Ita hetan bolsu estudu barak hosi Governu Australia, Nova Zelandia, no Estadu sira seluk ne’ebé dalen ofisial la’os Inglês maibe fó kursu ho dalen Inglês hanesan Japaun, Norwegia, nsst.

Daruak, funsionariu barak mak ba tuir formasaun iha rai-li’ur, pur ejemplu, Japaun. Japaun ninia dalen ofisial la’os Inglês maibe halo formasaun ho dalen Inglês.

Datoluk, Timo roan barak mak oras ne’e buka moris ka hela iha Inglatera, Irlanda no Australia. Nasaun hirak ne’e ninia dalen mak Inglês no mesak riku kompara ho nasaun sira CPLP ne’ebé ninian membru balu sei ki’ak hela.

Dahaat, Iha Timor-Leste laran rasik kompara embaisada hirak ne’ebé fó serbisu barak liu maka embaisada hirak ne’ebé uza dalen Inglês iha sira nia komunikasaun loron-loron. Embaisada hirak ne’e iha projetu barak tebes, sira la husu Timor oan sira atu ko’alia sira nia dalen rasik maibe basta hatenen dalen Inglês ema ne’e bele serbisu dadaun ona. Sura to’ok membru CPLP sira mak loke ona sira nia embaisada iha Timor-Leste? Sira nia projetu hira mak loke iha Timor-Leste hodi fó netik serbisu ba Timor oan sira?

Dalimak, iha futuru, bainhira Timor-Leste ofisialmente sai ona hanesan membru ASEAN, Timor-Leste sei partisipa iha reuniaun atus-ba-atus kada tinan ho membru ASEAN sira seluk. ASEAN nia dalen ofisial mak Inglês. Ita seidauk sura tan Ita nia partisipasaun iha programa no atividade ho Forum Pasifiku Sul no nasaun sira seluk. Ida ne’e hatudu katak Ita ninia nesesidade ba dalen Inglês aumenta ba bebeik hosi tempu ba tempu kompara ho dalen Portuges.

Tamba nasionalizmu aas tebes hodi gabasola aan ho dalen Tetun, no adopta Portuges hodi hametin relasaun ho maun boot Portugal, Ita mós tenki haree didi’ak konsekuensia iha futuru. Karik Ita tenki apreende hosi esperiensia Malazia ninian ne’ebé iha tinan 2002 halo mudansa boot hodi truka dalen ofisial Melayu ba segundu lugar no adopta dalen Inglês hodi sai hanesan sira ninian dalen ofisial no dalen edukasaun nian. Sira produz ema intelektual barak ho kualidade di’ak hanesan injineiru, doutor barak, nsst maibe labele kompete iha nivel internasional tamba la domina dalen Inglês. Eis Primeiru Ministru Malazia, Tun Dr. Mahathir Mohamad iha biban ida hateten nune’e (mais ou menus nia tradusaun hanesan ne’e): Ita tenki muda aan hosi forma nasionalista ida estremu liu ne’ebé konsentra aan bazeia de’it ba nasionalista dalen nian, la’os nasionalista kuinesimentu nian, la’os nasionalista ne’ebé orientasaun ba dezenvolvimentu. Ha’u senti katak Ita nia orientasaun tenki hanesan nasionalista dezenvolvimentu nian. Ita hakarak Ita nia povu bele hetan susesu, bele hamrik aas, bele hetan respeitu hosi ema seluk iha mundu rai klaran. La’os povu ne’ebé la iha kuinesimentu kona-ba siensia no teknolojia, kiak tebes, atrazadu hela, serbisu hodi servi ba ema seluk. Bainhira Ita la iha kuinesimentu, Ita sei sai atan, sai servente ba ema ne’ebé iha kuinesimentu (We need to move from the extreme form of nationalism which concentrates on being a language nationalist only, not knowloedge nationalist, not a development oriented nationalist. I feel that we should be a development oriented nationalist. We want our people to succeed, to be able to stand tall, to be respected by the rest of the world. Not to be people with no knowledge of science and technology, very poor, very backwards, working as a servants to other people. If we have no knowledge we will be servants to those with knowledge).

Ita mós bele apreende hosi esperiensia Mozambike ne’ebé ohin loron hola parte hotu membru hosi Commonwealth Countries, rai hirak ne’ebé sira ninia dalen ofisial Inglês maski ninia dalen ofisial Portuges. Tama iha grupu ida ne’e fó benefisiu boot tebes ba Mozambike hodi bele hetan asesu fasil ba paizes hirak ne’e hosi aspetu ekonomia, edukasaun no siensia teknolojia. Nune’e mós Guine-Conacri husu atu tama iha CPLP maibe ninia dalen ofisial Franses ho razaun besik ba paiz afrikanu hirak ne’ebé ko’alia dalen Portuges.

Tuir mai ha’u sita hosi hakerek na’in ida naran Ricardo Schutz liu hosi ninia artigu ho titlu “O Inglês como lingua Internacional” ne’ebé hateten hanesan ne’e: Ohin loron nesesidade ba buka informasaun no komunikasaun global promove tiha dalen Inglês sai hanesan dalen ide ne’ebé ba de’it ema Amerika, Inglatera, Irlanda, Australia, Nova Zelandia, Kanada, Karribea, no Afrika parte Sul, maibe mós hanesan dalen internasional. Iha sorin ida, dalen Portuges ema ko’alia iha paiz na’in 8 ho ema serka de millaun 195, iha sorin seluk dalen Inglês sai hanesan dalen nativa ba ema besik millaun 400 no sai ona hanesan dalen franka, dalen Latina ba mundu modernu, “Ema ko’alia dalen Inglês iha kontinenti hotu-hotu ho aprosimadamente ema millaun 800”. «Today's search for information and need for global communication have already promoted English from being the language of the American, the British, the Irish, the Australian, the New Zealand, the Canadian, the Caribbean, and the South African peoples to being the international language. While Portugese is spoken in 4 countries by approximately 195 million people, English is spoken as a native language by nearly four hundred million people and has become a dalen franca, the Latin of the modern world, "spoken in every continent by approximately eight hundred million people" (Todd iv)».

Nune’e mós, estimativamente 75% komunikasaun hotu-hotu iha eskrita (tertulis), 80% informasaun hotu-hotu iha komputer iha mundu, no 90% kontiudu internet iha dalen Inglês. Tamba nia papel hanesan dalen mundial, dalen Inglês sai hanesan instrumentu importante ba area akadémiku no profesional. Ema iha mundu rai klaran rekuinese dalen Inglês hanesan dalen ne’ebé importante ba mobilidade komunidade internasional atu apreende. Ida ne’e hanesan faktus ida ne’ebé sei la la’o fali ba kotuk. Dalen Inglês sai ona dalen ofisial ba negosiu no sientiíku mundu nian (In addition, it is estimated that 75 percent of all international communication in writing, 80 percent of all information in the world's computers, and 90 percent of Internet content are in English. In its role as a global language, English has become one of the móst important academic and professional tools. The English language is recognized as undoubtedly the móst important language for the increasingly mobile international community to learn. This is a fact that seems to be irreversible. English has become the official language of the business and scientific worlds). Figura hirak temin iha leten oras ne’e bele muda aan tiha ona sai boot liu tan.

6. Oinsa dalen Indonesia?

Dalen Indonezia iha Timor-Leste la’os nara-naran mósu de’it. Ida ne’e mós iha istoria ida. Hanesan kolonialista Portugal ne’ebé lori dalen Portuges mai Timor-Leste, Indonezia durante nia okupasaun dekade rua lori no kuda mós ninia dalen Indonezia iha Timor-Leste. Dalen Indonesia konsege espailla iha territoriu Timor-Leste nian tomak. Ho dalen Indonezia ne’e Indonezia konsege produz sarjana supermi rihun barak. Sarjana supermi hirak ne’e mak oras ne’e preense estrutura Governu no fatin balun la’os Governu nian. Ohin loron istoria muda aan ona. Indonezia sai ona maibe husik hela nia dalen Indonezia iha Timor-Leste, ne’ebé ohin loron sai hanesan simbólu de’it iha Ita nia Lei Inan. Tamba maski Lei Inan rekuinese dalen Indonezia hanesan dalen serbisu nian, maibe iha administrasaun públiku komesa mihis ba dadaun ona. Maski nune’e Ita mós tenki hantena aan katak Indonesia viziñu ho Ita la’os de’it fronteira rai maibe mós tasi. Ita nia nesesidade principal 9 ka “sembilan bahan pokok” mai hosi Indonezia, Ita nia estudante rihun barak mós oras ne’e dadaun kontinua hela sira nia estudu iha Indonezia ne’ebá. Ita dala ruma hakarak hatudu aan dehan Ita mós bele, maibe ipokratiku karik. Ita ko’alia garganta de’it, bainhira “supermi”, “mina goreng”, “masako” la iha, Ita nian oin hanesan leki. Ita bele hetan sasan hirak ne’e mai hosi fatin seluk, maibe ninia presu aas tebes. La’os ema hotu bele tama iha supermerkadu hanesan Lita Store ka Leader. Maioria ema estranjeiru, grupu klase media ka “middle class” no elite sira mak ba kompras iha loza hirak ne’e.

Haree ba Ita nia situasaun no kondisaun ohin loron, Ita tenki hanete aan hodi mantem relasaun di’ak ho Indonezia liu hosi ninia dalen. Bainhira Ita hakarak sai ona amigu boot ho Portugal hodi adopta ninia dalen (maski ema barak ka maioria la konkorda), Ita mós tenki hatudu buat hanesan ba Ita nia nasaun viziñu Indonesia. Hanesan Dr. Mahatir dehan iha leten, Ita labele iha de’it nasionalista ne’ebé halo Ita nia aan atu sai fali izoladu, la iha koñesimentu di’ak, no ikus mai sai fali atan ba ema seluk. Ida ne’e la’os signifika Ita atu haluha Ita nia istoria, Ita nia identidade. Bainhira Ita tama ona iha faze dezenvolvimentu, Ita tenki muda ona Ita nia mentalidade hodi loke aan ba Ita ninia viziñu hodi akompana mudansa global nian, atu nune’e Ita bele ajusta Ita ninia aan ho mundasan hirak ne’e. Dalen hanesan meius atu bele lori Ita ba partisipa iha prosesu ida ne’e.

IV. LIA FUAN IKUS

Hosi diskusaun iha leten hatudu momos katak iha administrasaun públiku, maioria funsionariu públiku ko’alia deit dalen Tetun, la’os dalen Portuges. Tamba ne’e Ita nia administrasaun públiku sei la efektivu iha ninia prestasaun servisu hodi servi povu bainhira uza fali dalen seluk hanesan dalen Portuges ne’ebé mairoia funsionariu públiku no povu sira la hatene ko’alia. Dalen Tetun ba Administrasaun públiku importante tebes tamba la’os deit atu fasilita komunikasaun entre funsionariu sira rasik, no entre sira ho povu, maibe mos hanesan identidade hodi hametin unidade administrasaun públiku rasik. Labele iha tan deskriminasaun ba dalen Tetun hodi impede partisapasaun povu nian iha prosesu dezenvolvimentu nasional.

Administrasaun públiku iha papel importante hanesan pioneriu, agent of change, no agent of transformation tenki iha kuinesementu luan no klean tan hodi domina mos dalen seluk hanesan dalen Inglês atu nune’e bele akompaña no adapta aan ba mudansa dezenvolvimentu ekonomia, edukasaun, no siensia teknolojia. Administrasaun públiku ida ne’ebé iha kapasidade hanesan ne’e mak sei efetivu fasilita prosesu dezenvolvimentu nasional hodi lori benefisiu ba povu ne’ebé nia servi ba. Ida ne’e ma Ita hakarak.

)* Hakerek nain hela iha Dili.
Artigu ne'e hatun ona iha STL, Edisaun 26/03/2010

20100314

Foin-Sa’e Nakar no Kultura Ita-Nian

Hosi: Carlos da Silva L.F.R.Saky

Artigu ida ne’e foti isu rua ne’ebe semana hira ikus domina iha pajina sira media nasional Timor nian. Dahuluk kona ba Foin-Sa’e Nakar no daruak Kultura hatais Ita-nian. Isu rua ne’e iha relasaun ba malu. Ita sei haree konseitu kona-ba Foin-Sa’e Nakar ho Kultura hodi haree foin-sa’e hirak ne’ebe sai objetu kritika iha media sira. Nune’e mós sei ko’alia kona-ba fator sira hamosu Foin-sa’e Nakar ho ninia solusaun.

Foin-sa’e sira iha era modernu, ninia hahalok balu, liu ona limite normal nian. Labarik otas ki’ik barak la’os kuiñese de’it maibe fuma ona sigaru, konsumu ona alkol ou hemu ona tua, mete ona ho droga, tama ona iha free sex, no envolve ona iha aktu kriminal sira. Faktu hirak ne’e susar atu nega, bele haree oin-sa foin sa’e sira ohin loron sai violentu ho brutal tebes. Foin-sa’e barak polisia kaer no dadur tanba envolve iha krimi sira hanesan baku malu, sunu uma, halo violasaun seksual, konsumu droga, lori kro’at hodi oho nia kolega sira ho seluk-seluk tan. Hahalok aat hirak ne’e maka ita fo naran “Foin-sa’e Nakar” iha dalen Tetun ou “Delinquência Juvenil” iha dalen Portuges eh “Juvinile Delinquence” iha dalen Ingles ou "Kenakalan Remaja" iha dalen Indonezia.

Problema Foin-Sa’e Nakar hahú hetan atensaun espesial hosi komunidade desde harii tribunal ba Foin-Sa’e Nakar sira iha tinan 1899 iha Illinois, Estados Unidos da Amerika.

Foin-Sa’e Nakar nu’udar sintoma patolojia sosial (desvio sosial) ida iha ne’ebé provoka husi forma ida ne’ebé sosiedade ignora sira. Nu’udar nia konsekuensia, sira dezenvolve forma hahalok ida “desviante”, hahalok ida la tuir norma ho regra sira ne’ebé funsiona iha sosiedade nia laran. Bele hateten ho lia-fuan seluk Foin-Sa’e Nakar maka hahalok oioin hosi foin-sa’e sira ne’ebé tuir sosial nian la simu, inklui aktu kriminal.

Hahalok ne’ebé sees (desvio) hosi norma sosial ho lei sira ne’ebe vigora, sei halo aat de’it ba Foin-Sa’e Nakar sira ho ema sira iha sorisorin. Hahalok aat sei forma imajem aat ba foin-sa’e nia an rasik. Imajem aat ne’e reflete hosi kastigu sosial ida iha ne’ebé ema barak ko’alia husi ibun ba ibun no fo marka negativu oioin hanesan kriminozu, drogadu, alkoliku, feto-manas, feto-nakar, puta, prostituta, bandidu ho seluseluk tan. Hahalok desviante lori mós konsekuensia penal eh hetan kastigu tanba komete krimi sira ne’ebé konsidera viola lei ne’ebé iha, hanesan na’uk, baku ema, oho ema no fa’an ho uza droga sira ne’ebé lei la simu. Hahalok aat sira ne’e halo familia nia naran mós sai aat no halo ema sira móris iha sorisorin mós sai la hakmatek tanba nakar balu hamosu inseguransa ba sosiedade rasik liliu sira ne’ebé envolve iha violensia ho krimi.

Haree husi lei Foin-Sa’e Nakar nian bele fahe ba grupu rua ne’ebé iha relasaun ho norma sira lei nian: Dahuluk nakar ne’ebé da’et ho moral no sosial ne’ebé la regula ho lei no labele hetan kastigu ruma tanba la viola kodigu penal ruma, purezemplu nakar baibain hanesan baku malu, halai husi eskola, sai husi uma la husu autorizasaun, hatudu sutian ou husar iha fatin ne’ebé la’os apropriadu ho seluseluk tan.

Daruak nakar ne’ebé da’et ho violasaun ba lei ne’ebé tenki halo tratamentu tuir kodigu penal nian tanba konsidera halo violasaun ba lei hanesan ema otas boot sira nian, purezemplu lori kareta laiha Karta Kondusaun, halai kareta la tuir regras tranzitu nian, na’uk ho estraga ema nia sasan (vandalismo). Iha tan nakar seluk ne’ebé espesial eh grave hanesan uza sala narkotika, envolve iha free sex antesde kaben, halo violasaun seksual, envolve iha oho ho asalta ema nia uma ho seluseluk. Tuir sosiologu Emile Durkheim katak, Foin-Sa’e Nakar tanba la funsiona organizasaun sosial ida husi organizasaun sosial sira seluk, iha kazu ida ne’e hanesan organizasaun familia nian. Termu funsaun sosial refere ba maneira ne’ebé individuu uza tuir kolektivu nian hanesan oinsa familia komporta hodi hala’o serbisu iha ninia moris no hatan ninia nesesidade sira.

Definisaun kona ba Foin-Sa’e, ema matenek na’in edukador sira lia ida katak, foin sa’e sira maka sira be iha otas entre 13 ho 18. Iha otas sira ne’e, ema liu ona otas labarik nian, maibe seidauk tasak ou maduru natoon hodi dehan mane-klosan ho feto-ran (adulto) ona. Sira sei iha periudu tranzisaun, husi foin-sa’e ba iha adultu.

Matenek na’in sira husi psikolojia nian defini foin-sa’e maka sira ne’ebé hasoru periudu púbere eh periodu hahú buras no dezenvolve karakteristiku fiziku ho seksualidade individuu ida nian. Iha periudu ida ne’e dala barak halo foin-sa’e sira sofre situasaun krizi ida ho ninia indikasaun hanesan: Iha temperamentu violentu ho agresifu ou lakohi ko’alia, izola-an; Personalidade be fraku tanba sei buka hela ninia identidade; Fasil ofendidu no susar kontrola nia emosaun; Fasil influensiadu ho buat ne’ebé iha, influensiadu ho buat di’ak (positivo) ho aat (negativo): Kuriozu ou hakarak hatene ho koko buat sira foun, ne’ebe antes nunka hetan ou halo.

Efeitu negativu ne’ebé ema hotu lakohi hosi situasaun krizi ida ne'e maka mosu hahalok ou lala’ok eh komportamentu desviante (menyimpang) iha foin-sa’e sira. Hahalok ne’ebé konsidera sai problema sosial maka dekadensia moral, konvivensia free sex, foin-sa’e nakar, kriminalidade ho selu-seluk tan. Kona-ba dekadensia moral, ita nota momoos oin-sa foin sa’e sira nian moral monu. Sira ko’alia buat ki’ik ho boot, buat diak ho aat sempre taka ho tolok. Tolok iha uma, iha dalan, iha mikrolet ho bis laran eh iha espasu publiku sai baibain tiha ona. Balu tolok to’o baku nia inan-aman ou mestre sira. Buat hirak ne’e hatudu dekadensia moral ida aat tebetebes.

Leno ba definisaun eh konseitu sira kona-ba Foin-Sa’e Nakar iha leten, ita buka halo analize kritiku ida ba maneira hatais foin-sa’e feto sira iha Karnaval ho aluna sira Eskola S. Pedro nian ne’ebe uza farda eskola no hatudu sutian eh BH tuir Ita-nia kultura ou lae.

Media eskrita nasional balu kondena maka’as maneira hatais foin-sa’e sira nian, liliu feto-ran sira nian, iha Karnaval no fo ona marka ba sira nudar “bulak”, “feto-manas” ho seluseluk tan. La’os ne’e de’it, sei dehan tan hatais hanesan iha Karnaval ne’e la tuir Ita-nia kultura, maibe tuir kultura rai seluk nian ou “kultura bulak” nian.

Agora ita haree fali konseitu kona ba kultura hodi bele esplika hahalok foin sa’e sira nian tuir ou la tuir Ita-nia kultura.

Cultura mai husi dalem latim no tuir agrikultura nian signifika kuda rai eh hakiak/cuidar. Ne’e signifika ita kuda ho hakiak buat ne’ebe diak. Ema be dezenvolve foufoun konseitu kultura ne’e mak antropólogu Edward Burnett Tylor. Ba nia kultura maka buat kompleksu metabiolojiku hotu-hotu ne’ebé ema kria eh hamosu. Kultura maka pratika no asaun sosial sira ne’ebe tuir determinadu padraun eh modelu iha espasu/fatin ida. Nia refere ba fiar, komportamentu (hahalok eh lala’ok), valor, instituisaun ho regra moral sira ne’ebé permite hodi identifika sosiedade ida. Esplika ho fo sentidu ba kosmolojia sosial; Maka Identidade rasik husi grupu umanu iha territoriu no iha periudu determinadu ida. Tuir Siensias Sosiais nian (latu sensu) kultura maka aspektu vida sosial ne’ebé relasiona ho produsaun saber, arte, folklore, mitolojia, kustume sira ho sst., nune’e mos ninia perpetuasaun ba transmisaun husi jerasaun ida ba jerasaun seluk. Enkuantu tuir Sosiolojia nian, kultura iha sentidu ida diferente husi sensu komum. Ho lia-fuan badak kultura simboliza buat hotu ne’ebé individuu eh ema aprende ho fahe (partilha) ba malu husi determinadu grupu ida ne’ebé fo identidade ida iha ninia grupu nia laran, grupu ne’ebe nia halo parte ba. Iha sosiolojia la eziste kultura ida aas (superior) liu kultura sira seluk, tanba kultura hanesan buat relativa ida, iha ne’ebé iha sosiolojia bolu relativizmu kultural, maka kultura Timor nian la hanesan ho kultura Papua nian, purezemplu iha maneira hatais, iha maneira aktua (agir), iha fiar, valor no norma sira la hanesan… ne’e maka halo padraun kultural sai oioin ou la hanesan. Ita labele dehan Ita-nia kultura diak liu rai seluk nian eh kultura rai seluk nian diak liu ita nian, tanba kultura ida-idak iha nia fatin, ida-idak ho nia valor ho reprezentasaun.

Se ita ko’alia kona-ba Ita-nia kultura ou kultura Timor nian, maka ita ko’alia kona-ba maneira hanoin, fiar, hahalok/lala’ok no valor ne’ebe Timoroan tomak simu. Purezemplu kultura barlake reprezenta ba Timoroan sira ho ema rai seluk la hanesan. Ba Timoroan sira, iha esplikasaun ida katak barlake nia funsaun hodi hametin lasu família nian. Timoroan kuaze hotu-hotu fiar ba ida ne’e tanba ne’e maka sira fo barlake ba malu, maibe ba ema rai seluk, liliu ema Europa sira, sira haree barlake hanesan família ida fa’an nia oan feto hodi troka ho sasan.

Kultura balu nia moris naruk no balu nia badak. Kultura bele pasa husi jerasaun ida ba jerasaun seluk, maibe nia la’os buat maten ida, maibe dinamika. Nu’udar mekanizmu adaptativu ho komulativu, kultura sofre eh hetan mudansa. Nia trasu eh kekhasan lakon, balu hetan adisaun, ho velosidade la hanesan husi sosiedade ida ba sosiedade seluk. Purezemplu familia Timor balu agora iha hanoin oin-seluk ona, lakohi ona husu barlake maibe hakarak de’it haree nia oan feto ne’ebé forma familia foun moris diak. Ne’e reprezenta ona mudansa ida iha hanoin ho hahalok. Tempu muda vontade mós muda, la iha ona vontade atu husu barlake maibe husu de’it atu familia ne’ebe forma uma kain foun tenki haree malu ho haree familia tomak diak.

Iha mekanizmu baziku rua ne’ebe permite ba mudansa kultural: invensaun ou introdusaun konseitu sira foun, ho difuzaun konseitu husi kultura seluk. Iha mós deskoberta katak iha tipu mudansa kultural ida mai hosi revelasaun hosi buat deskuiñesidu husi sosiedade rasik no iha ne’ebé sira disidi adopta. Purezemplu relijiaun Katolika, antesde misionariu portuges sira mai iha Timor, Timoroan sira la kuiñese relijiaun ne’e, maibe ikus mai Timoroan sira kuiñese no adopta, no agora sira konsidera hanesan sira nia kultura ho identidade rasik.

Mudansa iha Kultura

Mudansa baibain hetan mós rezistensia. Haree katak aspetu vida kultural da’et ba malu, alterasaun eh mudansa ki’ik ida husi sira ne’e ida bele lori efeitu ba sira seluk hotu. Modifikasaun sira iha maneira produz eh halo buat ida bele, purezemplu, intervem iha eskoilla. Por ezemplu Timoroan sira balu foufoun kontra relijiaun Katolika no iha fatin balu oho amlulik sira, tanba sira lakohi relijiaun ne’e mai halo lakon sira nia fiar tuir Timor nian. Mudansa fiar ida ne’e afekta makaas vida Timoroan sira nian, barak husik hela nia fiar tradisional no tuir fali fiar Katoliku nian. Mudansa iha fiar ida ne’e implika tenki kaben liu husi Igreja, se la kaben iha Igreja labele konsidera hanesan kabe-na’in ona, maski kaben ona liu husi tradisional nian eh liu hosi rejistu sivil nian. Nune'e mós labele ona iha feen rua. Bele iha feen barak, maibe ida mate tiha maka foin bele hola fali feto seluk, labele hola rua ou tolu dala ida tuir ita nia bei'ala sira nian. La’os ne’e de’it, obrigadu tenki troka naran husi naran Timor nian ba fali naran portuges hanesan hosi Maubere ba fali Antonio ho razaun katak, naran tuir portuges nian naran sarani nian no naran tuir Timor nian naran jentiu nian. Maibe malae ida moris mai naran Armindo no lori ba sarani mós naran Armindo nafatin. Koitadu ho Leki-Rubik oan, moris mai inan aman fo naran Leki-Rubik tuir bei’ala nian, lori ba sarani tenki muda naran ba Diamantino de Madeira, maibe Leki-Rubik oan la hatene Madeira ne’e iha ne’ebe, maibe husi naran dehan Diamantino husi Madeira. Iha realidade Leki-Rubik husi Vikeke. Inan-aman tenki lorloron bolu Atino ba Diamantino iha uma no Atino hirus kuandu ema bolu nia Leki-Rubik. Ida ne’e hatudu kompleksu de inferioridade tanba ita hanoin so bolu naran hanesan portuges nian maka foin iha dignidade, maibe se bolu Leki-Rubik, kala nia sente an folin la-iha tanba konotadu ho propaganda falsu ida dehan Leki-Rubik ne’e naran jentiu nian ne’ebe tenki hamos husi mapa Timor nian.

Ita ruma nunka kestiona naran maka determina Ita-nia klamar ba lalehan ka ita nia hahalok. Karik naran maka determina, naran sira tuir portuges nian, maski ohodor ema ida, nia klamar, automatikamente hetan pasaporte ba lalehan kedas no Leki-Rubik bele, hakneak reza loron reza kalan to’o ain naklees, no liman ho neon moos to’o iha ne’ebé mós, la sei ba lalehan tanba ninia naran sinonimu ho jentiu eh pekadu mortal ida. Iha tinan barak ita monu iha bosok ida ne’e hodi halo ita kolu molik ita nia identidade ho hatais fali identidade rai seluk nian. Buat bosok ida, maibe Ita fiar delek hodi muda ita nia naran orijinal ba hotu naran portuges nian no Ita balu to’o hakribi tiha ba Ita-nia bei’ala sira nia naran ne’ebe hanesan ita nia identidade rasik. Ita-nia hahalok maka determina ita ba lalehan eh la’e, la’os Ita-nia naran. Tanba ne’e, tempu ona ita fila ba ita nia bei’ala sira nia naran, fila ba ita nia naran rasik, hodi nune’e ita bele konserva Ita-nia identidade ida ne’e. La presiza halo sakrifisu boot eh hasai duit metan ida hodi defende identidade ida ne’e, importante maka familia ida-idak wainhira nia oan moris, lalika laran ruarua fo naran tuir Timor nian, no lori ba sarani mós la presiza muda. Parlamentu Nasional bele mós hamosu lei ida hodi fo dalan ba Timoroan sira muda ona nia naran, liliu sira ne’ebe tanba forsadu husi Igreija eh husi eskola iha tempu uluk, karik sira hakarak. Se malae portuges sira halo lista boot ida ba naran portuges nian hodi nia oan sira moris mai hili naran tuir Portuges nian, nusa maka ita mós labele halo lista ida kona ba naran Timor nian, naran ita nia bei’ala sira nian hodi ita bele uza? Ohin loron ita ukun-an ona, la iha ona ema ruma obriga ita, nusa maka ita tenki hili naran portuges nian? Maibe tuir demokrasia ho liberdade nian, ita mós labele obriga ema atu fihir naran, fo liberdade ba ema hotu atu fihir naran ne’ebe sira gosta, naran Timor nian ou naran rai seluk nian.

Ita rekuiñese katak rezistensia ba mudansa reprezenta vantajem ida basaa hakarak konserva nafatin ita nia valor, maibe rezistensia balu, dala ruma la haree didiak vantajem ne’ebe mudansa atu lori mai ita. Purezemplu, ema reziste kontra kultura rai seluk nian, maibe la haree didiak katak kultura rai seluk nian barak mós mai hariku ita nia moris eh lori ita ba iha oin duke kaer metin ita nia kultura balu ne’ebe halo ita kiak ba nafatin hanesan halo lia mate ho lia moris. Ema balu lakohi dezenraska haruka nia oan ba eskola ho razaun osan la iha, maibe deve osan boboot ho beibeik hodi halo lia mate ho lia moris sira bele. Ita presiza inventa kultura foun ida hodi halo lia moris ho lia mate ne’ebe la presiza hasai despeza barak hodi bele hadi’a kualidade moris. Wainhira kualidade moris diak ona maka taxa mortalidade sei tun no ida ne’e mós implika ba iha halo lia moris ho lia mate mós menos ona.

Ambiente ezerse papel fundamental ida iha mudansa kultural, maski la’os uniku: ema muda nia maneira hodi hasoru mundu tuir kontinjensia ambiental nune’e mós iha transformasaun iha konxiensia sosial. Ita labele hatais hakfolik hodi vizita ba rai sira be malirin tebes no tuir konferensia internasional ruma uza hakfolik ou la taka hirus matan ho hena ruma, tanba klima ho ambiente obriga ita hodi hatais tuir klima ho eventu ne’ebé iha.

Kultura sofre mudansa tanba iha kontaktu ho kultura seluk ou tanba tempu muda maka kultura mós evolui hodi adapta an ba mudansa ne’ebé iha. Kultura hanesan buat organiku ida, nia mós muda hodi halo adaptasaun ba ambiente foun. Kultura nu’udar buat invensaun (diciptakan) ida, buat ida ema inventa hodi regula nia moris, hanesan lei ho norma sira sosial ho politika nian. Iha maneira hatais mós hanesan, hakarak hatais oin-sa maka haree furak, tan ne’e maka mosu moda kona ba hatais nian.

Ema hotu be moris hamutuk iha fatin ida inventa kultura ida hodi regula sira nia moris, moris tuir valor ida ne’ebé sira hotu fiar katak loos, maibe ba grupu kultural seluk bele haree fiar ida ne’e laloos. Purezemplu Timor barak sei fiar ba matan-dook ho buat lulik sira, maibe ema husi rai balu la fiar ba buat hirak ne’e. Sira la dehan ita moras no mate tanba ema fekit-na’in ou tanba buang ho matebian sira maka halo, maibe sira haree ita moras ho mate tanba ita la kuidadu ita nia saúde ho diak, la fase liman molok han, la kuidadu ho han, la hamoos ita nia uma ho sorisorin, la haris loroloron, husik-an ba susuk tata, hakiak fahi, manu ho seluseluk tan iha uma nia tatiis okos. Animal barak hanesan manu, fahi, bibi, karau ho kuda, wainhira sei moris ho isin diak ita lakohi oho hodi han, maibe hein moras todan eh mate ona maka ita han. Buat hirak ne’e hotu lori moras no halo ita mate, maibe hanesan baibain ona, ita duun ba fekit-na’in, buang ho matebian sira maka halo. Ita haluha tiha katak ita moras ho mate tanba ita nia sala rasik tanba ita la hatene kuidadu Ita-nia saude rasik.

Ohin loron ita moris ona iha mundu modernu, ema barak sei fiar ba matan-dook. Matan-dook sira mós moderniza nia an no esplora moras sira ho dalan oioin. Matan-dook sira lori matebian nia naran hodi husu osan boboot. Moras sira emvesde ba halo tratamentu iha Ospital no lori osan hodi sosa ai-moruk hodi kura sira nia moras, lori osan ba fali matan-dook. Wainhira moras sai todan tiha ona no la iha ona osan hodi sosa ai-moruk foin maka ba Ospital. Tanba moras todan tiha ona no susar ona kura, dehan ai-moruk maka la diak no mate iha Ospital tanba mediku sira maka la di’ak.

Matan-dook sira baibain dehan matebian sira maka halo ema moras no atu kura moras ne’e tenki fo osan ba matebian sira. Se matebian sira maka husu osan nusa maka matan-dook maka simu ho gasta? Iha fila-liman subar ida ne’ebe mata-dook han matak ema moras sira.

Ohin loron iha mundu globalizadu, mundu ne’ebé ema haree hanesan aldeia oan ida, tanba ho informasaun no teknolojia, halo mundu ne’e sai ki’ik no lakon fronteira. Tanba mós ida ne’e maka halo kultura hatais nian, ohin loron kuaze sai kultura universal ida, ema husi kultura oioin, kuaze hotu-hotu ohin loron tau sapatu, kalsa, kamiza, kazaku no kesi gravata no feto sira mós tau saia, bluza, vestidu, sutian ho selu-seluk tan.

Iha relasaun sosial ho politika nian mós hanesan, rai barak, inkluindu Timor-Leste, adopta kultura demokrasia hodi regula sira nia moris, maski kultura ida ne’e moris iha rai Gresia (Yunani) ne’eba. Ita tuir no halo tuir tanba ita hotu simu valor sira ne’ebe produs eh inventa husi kultura ho sistema ida ne’e.

Wainhira ita ko’alia kona ba kultura hatais orijinal ita nian maka, ita so kuiñese de’it tais ho hakfolik, ida ne’e maka ita nia bei’ala sira nian. Tais iha oin-rua, tais mane ho tais feto. Feto sira nia maneira hatais tuir kultura orijinal nian maka kesi tais feto husi husar okos no taka ain-tuur tomak. Husi husar ba leten la taka buat ida eh la tau sutian. Enkuantu mane sira kabala tais mane ou uza hakfolik hanesan sumo sira iha Japaun ne’ebé husik kidun tahan tomak sai hela. Ho tempu no evolusaun, no haree rai seluk taka hirus matan, maka Ita-nia inan-feton sira mós susun metin ona nia hirus matan.

Ohin loron, kritiku sira ou defensor moral sira, la simu feto sira hatudu husar ho sutian ho razaun la tuir Ita-nia kultura. Loos, sira hatais la tuir Ita-nia kultura tanba sira tau hena rohan oan ruma hodi falun sira nia kanotak no tau sutian eh BH. Karik hatais tuir Ita-nia kultra maka tenki tau tais feto no husik husar sai hela no la tau sutian tanba hatais hanesan ne’e maka tuir Ita-nia bei’ala sira nian no ohin loron, iha fatin balu, liliu iha foho, inan-feton sira balu mós sei hatais hanesan ne’e. Kritiku sira ba hatais Karnaval nian iha konfuzaun ho nia hanoin rasik, kunfundi fali kultura universal ou kultura ne’ebe ita foti hosi rai seluk nian hodi dehan fali Ita-nian no ida Ita-nian loloos dehan fali ema nian. Aat liu tan maka dehan bulak nian.

Hosi buat hirak ne’e ita bele dehan, kritiku sira ba hatais iha Karnaval nian hakribi liu tan ba kultura hatais Ita-nian rasik, tanba ida Ita-nian loloos bele dehan brani liu fali hatais iha Karnaval nian tanba husi husar ba leten la taka ho buat ruma. Ida ne’e signifika katak, ita adopta ona valor foun, valor seluk eh valor rai seluk nian ne’ebe tenki taka an metin. Ne’e hatudu daudaun mudansa ida katak ita husik hela ona kultura orijinal Ita-nian hodi adopta fali kultura seluk.

Tanba tempu muda, ohin loron, ita la haree ona inan-feton sira iha festa tradisional ruma hosik hirus matan molik, no mane sira mós la tau ona hakfolik. Buat hirak ne’e hotu rezulta hosi ita nia kontaktu eh interaksaun ho kultura hatais rai seluk nian, ita adapta ona ba kultura hatais foun. Kultura foun ne’e maka halo feto sira mós tau sapatu, vestidu, saia, bluza ho sutian. Foufoun, iha tinan neenulu ho hitunulu nia laran, inan-feto sira mós sei moe tau kalsa sa tan kalsaun, maibe agora toman ona. Mane sira mós agora tau sapatu, kalsa, kamiza, kazaku ho gravata. Maibe ita admite, sei iha feto ho mane balu, sei moe tau sasan sira modernu nian. Sira prefere sasan sira ne’e rai diak ou família sira sei sosa ba sira, wainhira mate ona maka uza iha kaisaun laran. Sira prefere tau tais no la’o ain tanan ou tau sandailla wainhira sei moris, kuandu mate ona maka foin tau sapatu, kalsa, kamiza, kazaku, gravata ho kabaia. Dala ruma ita la kumprende hanoin ho hahalok balu tanba sa maka ema sei moris no moras ita la fo buat ruma, la tau osan hamutuk hodi kura nia moras, maibe kuandu mate ona maka foin halibur osan no lori sasan barabarak ba mate uman. Parese hakarak halo buat di’ak ba mate ne’e tanba ne’e hanesan ultima despedida.

Presiza Hanoin Nakloke hodi Simu Kultura Foun

Sosiedade ida atu la’o ba oin presiza iha hanoin nakloke hodi simu buat ne’ebe diak no rejeita buat ne’ebe la di’ak, nune’e mós hosik Ita-nia kultura ho pratika sira ne’ebe la diak. Ita aseita husik hela ita nia maneira hatais la tau sutian tanba mosu hanoin ida katak, la tau sutian ne’e la di’ak tuir fiar ho valor ne’ebe hatama husi li’ur mai iha ita nia rain. La tau sutian dehan moral la iha tanba la halo tuir valor ne’ebe ema inventa hodi ema hotu tenki uza sutian. Agora ita adopta valor foun ne’e no ita sente moe kuandu husik hirus matan molik. Hakarak ou lakohi mudansa ho transformasaun sosial sei la’o nafatin no ezije ba ita atu adapta an ba mudansa ne’ebe iha.

Tuir loloos ita agradese ba sira ne’ebe ta’u sutian, karik Ita lakohi haree feto sira hosik hirus matan molik tuir kultura hatais orijinal Ita-nian. Tanba mós evolusaun kultura nian, maka ohin loron inan-feton sira, mosu iha publiku susun meti ona sira nia hirus matan ho tais, lipa ho kambatik, la hanesan uluk ne’ebé taka hosi husar okos ba karaik.

Karik ita onesta ba Ita-nia an, maka ita tenki rekuiñese katak ita kopia tomak ona kultura hatais rai seluk nian ou ita adopta ona kultura modernu nian nu’udar rezultadu husi kontaktu ho mundu seluk. Purexemplu, feto sira agora tau kabaia ho kambatik, ne’e ita hatais tuir ema Indonezia sira nian tanba kabaia ho kambatik mai hosi rai Indonezia ne’ebe naran “kebaya” ho “kain batik”.

Kona ba arte muzika, ita nia loloos maka “teda” ho hananu sira iha mate-uman. Ikus mai ita adopta muzika “fado” husi Portugal nian ne’ebe ita kuiñese ho “Kore Metan”. Agora, ita mós kaer metin muzika “dangdut” Indonezia nian.

Tanba mós ita nia kuiñesimentu ne’ebe namalele, ita hakilar ho lian aas hakarak defende Ita-nia kultura, maibe kultura ida be ita defende afinal kultura rai seluk nian. Purezemplu ita hakilar makaas tenki hatais tuir kultura Timor nian, maibe ita defende fali tenki taka an metin. Taka an metin la’os kultura hatais Timor nian basaa, kultura hatais Timor nian ida loloos nian no tuir ita nia bei’ala sira nian maka ida la tau sutian eh hosik hirus matan molik.

Ita tenki onesta katak, tanba problema moral ho valor rai seluk nian ne’ebe ita adopta maka ohin loron halo ita hodi la simu ona ema hatudu sutian eh hirus matan iha publiku. La iha razaun ba ita hodi kritika maneira hatais iha karnaval ne’ebe taka isin ho ropa rohan oan ida no taka hirus matan ho sutian, tanba hatais ida ne’e sei diak liu duke Ita-nia maneira hatais ne’ebe la tau sutian. Maibe ita labele kondena katak ema la tau sutian tanba sira bulak ou moral la iha. Se maka iha aten-barani dehan ita nian bei’ala sira eh Ita-nia inan-feton sira agora iha foho la taka hirus matan sira ema bulak, la iha moral no hatais hanesan ema sira halo filme semi-porno? Sira nem haree ho hatene sa-ida maka sinema, filme, filme semi-porno ho filme porno. Ita labele hateten katak hatais la taka hirus matan ne’e moral la iha, tanba ida ne’e hanesan maneira hatais povu ida nian.

Ohin loron iha mundu modernu nakonun ho moda no arte. Maneira hatais mós tuir moda, tuir arte. Nune’e ema halo dezeñu ba moda mós tuir arte hodi haree furak, maibe moda sira ne’e tenki hatais tuir nia espasu eh fatin. Wainhira maka hatais ropa formal ho informal nian. Imposivel ba Timor oan sira atu partisipa ho manan iha torneiu sira nani taru se uza tais feto, kambatik eh lipa tanba taka an metin la fo liberdade ba ain hodi bok an. Ho lia-fuan seluk ropa ne’ebé ema suku uza tuir ida-idak nia fatin eh eventu. Labele hatais bikini ba fali Igreija eh festa baibain nian nune’e mós labele falun an metin husi ulun to’o ain hodi tuir Karnaval. Karnaval nudar eventu ida ne’ebe ema hotu tau hena rohan oan ida hodi taka nia kanotak ho hirus matan depois dansa eh doko an, no sira ne’ebe brani liu, la taka hirus matan, hanesan ita nia kultura hatais uluk nian.

Ita labele dehan ema hatais hanesan iha Karnaval ou uza bikini iha tasi ibun tanba sira bulak ou hatais hanesan semi porno. Ita Timoroan baibain haris iha bee-matan ou mota. Barak maka uza lipa hodi haris. Haris rame-rame iha tasi la’os Ita-nia kultura, maibe ohin loron Ita mós rame-rame ba haris tasi. Maibe ita labele uza lipa hodi ba haris tasi, basaa, laloran bele kolo molik ita, tan ne’e, hakarak eh lakohi ita mós tenki adapta ba kultura hatais rai seluk nian hanesan uza kalsaun ou bikini.

Hatais la tuir fatin maka ida hanesan aluna na’in hirak husi Eskola S. Pedro nian halo, ne’ebé uza farda eskola nian la ba eskola, maibe ba hasai foto no rame-rame hatudu sutian (BH). Sira la partisipa iha eventu ruma ne’ebé ezije hatudu sutian. Karik, sira hatudu sutian tanba halo promosaun ba produtu sutian nian ou tau sutian hodi ba haris tasi, tuir hakerek na’in la iha sala ruma, maski halo eh hatudu iha publiku.

Ita mós seidauk hatene aluna sira S. Pedro nian na’in walu ne’e tama ona iha kategoria “Foin-Sa’e Nakar” eh lae. Ita seidauk hatene sira halo beibeik ona eh ida ne’e foin dahuluk. Karik beibeik ona, ita bele klasifika sira ba Foin-Sa’e Nakar tanba sira halo ho konsiensia ho beibeik. Karik foin dahuluk no sira halo ho inkonsiensia, no la hatene ninia impaktu sosial, ita labele klasifika ba Foin-Sa’e Nakar tanba sira agora liu hela iha faze ida ne’ebe buka hela ninia identidade. Papel família ho eskola nian maka atu fo hatene ba sira katak, sira nia maneira hatais la tuir fatin ho eventu, nune’e hodi sira bele hadi’a an.

Aluna sira ne’e sei iha prosesu aprendizajem ho formasaun personalidade nia laran. Seidauk hetan identidade no iha hela prosesu formasaun identidade. Sira koko buat foun ida, tau farda eskola no hatudu sira nia husar ho sutian. Ita la hatene, so Eskola S. Pedro ho família de’it maka hatene, sira hanorin ona oin-sa maka komporta ho hatais iha publiku eh lae. Karik seida’uk, ita labele fo kulpa tomak ba aluna sira. Família ho eskola mós tenki tuir responsabiliza.

Ho sala ne’ebe sira halo hanesan biban diak ida hodi dehan ba sira katak, sira nia maneira hatudu husar ho sutian ne’e ladun loos, tanba halo la’os iha nia fatin. Ne’eduni, ladún edukativu hasai kedas sira husi eskola, maibe Eskola tenki ko’alia ho inan aman sira no hamutuk ho inan-aman sira hodi fo orientasaun ho edukasaun ida loos nian ba futuru. Presiza fo biban ba sira hodi aprende ho hadi’a an. Se hasai tiha sira, no aat liu tan, lakohi fo surat rekomendasaun ba aluna hirak ne’e hodi kontinua nia eskola iha fatin seluk, oinsa maka eduka sira sai ema diak? Jesus rasik perdua ema sala na’in to’o prostituta sira. Jesus rasik fo biban ba ema atu hadi’a an no salva ema husi prostituisaun. Oin-sa Eskola ida ligadu ho Igreija Katolika nian, tuir dalan Kristu nian, labele perdua no fo biban ba aluna sira hadi’a an? Oisa maka ema ida halo sala la bolu uluk atensaun, maibe fo kastigu todan kedas? Karik fiar na’in sira halo tuir Kristu nia hanorin, tuir loloos simu ema sala na’in sira hodi eduka sira hodi sai ema di’ak, la’os taka oda-matan ba sira no dudu sira ba iha mundu nakukun nian.

Tuir loloos, Eskola labele hasai aluna sira, maibe tenki bolu atensaun maka’as ba aluna sira ho nia inan-aman sira hodi labele repete hikas sala ne’ebe hanesan. La fo biban ba foin-sa’e sira hadi’a an hanesan de’it dudu sira hodi sai ema nakar eh aat. Ida ne’e la’os edukasaun ne’ebé diak.

Fator hirak Hamosu Foin-Sa’e Nakar

Iha era modernu ne’e, iha fator barak maka hamosu Foin-Sa’e Nakar. Maibe ita bele fahe ba fator rua: Fator internal ho fator esternal. Fator internal mai husi krizi identidade ho kontrola an fraku. Krizi identidade refere ba mudansa biolojika ho sosiolojika iha foin-sa’e ne’ebé posibilita formasaun integrasaun rua. Dahuluk, formasaun emosaun be konsistente iha ninia moris no daruak, atinji ona papel identidade. Foin-Sa’e Nakar mosu tanba foin-sa’e la konsege atinji faze daruak integrasaun nian. Enkuantu kontrola an fraku halo foin-sa’e labele estuda ho distingi eh haketak komportamentu ne’ebé aseitadu eh ema simu ho ne’ebé maka la simu iha ne’ebe halo sira sai nakar. Nune’e mós kona ba sira ne’ebé hatene distingi ona komportamentu rua ne’e, aat ho diak, maibe susar dezenvolve kontrola an hodi komporta tuir buat ne’ebe nia hatene.

Faktor eksternal mai husi fator barak, porezempu husi familia rasik ne’ebé tuir Durkheim katak funsaun familia nian la funsiona, purezemplu ladun iha amor eh domin husi inan-aman, Inan-aman ladun tau matan ba oan sira. Familia ne’ebé fahe malu (divorciado) susar eduka oan hamutuk, la iha interaksaun eh komunikasaun ida diak entre membru famali sira, eh konflitu entre membru familia purezemplu istori malu beibeik entre inan-aman bele influensia formasaun personalidade oan nian. Edukasaun ne’ebé sala iha familia laran, hanesan fo mimu (memanjakan) esesivu ba oan no la fo edukasaun relijiaun bele hamosu Foin-Sa’e Nakar. Inan-aman Nakar, violentu, jogador, lanuteen, kriminozu ho frekuenta buat aat sira mós sai problema ida ba oan sira, tanba oan sira sei kopia tuir inan-aman nia hahalok.

Funsaun sosial seluk, hanesan ambiente wainhira la funsiona diak maka fo mós influensia aat, purezemplu hela iha bairru ne’ebé nakonun ho problema sosial hanesan violensia, konsumu alkol, droga no seleseluk tan sei halo foin sa’e ne’ebe buka ninia identidade sei sai aat tanba kopia tuir ambiente bairru nia moris. Konviviu ho kolega sira otas hanesan eh la hanesan ne’ebé nakar sei influensia formasaun personalidade oan sira nian. Konviviu ho kolega sira fumador, hemu tuador, drogadu ho seluseluk tan sei halo sira mós sai hanesan ne’e.

Fator sira seluk ne’ebé mós kontribui ba hamsou Foin-Sa’e Nakar hanesan edukasaun kona-ba personalidade iha eskola la iha eh la efikaz, baze relijiaun ladun forti, la iha kanal hodi kanaliza talenta ho gostu, liberdade ne’ebé esesivu no problema sira budu hela iha laran halo sira bele halai ba buat sira negativu nian.

Influensia husi informasaun ho Teknolojia. Informasaun ho teknolojia iha mundu modernu, liliu televizaun, rádio, internet ho telemóvel lori impaktu negativu ba foin-sa’e sira. Familia balu iha uma rasik ladun ko’alia ba malu tanba ida-idak komunika ho nia televizaun ho internet. Situasaun ida ne’e hamosu hahalok anti sosial ida tanba la iha interaksaun entre membru família sira iha uma laran. Inan-aman tanba okupadu ho serbisu, tempu barak liu halo aktividade iha uma li’ur, susar kontrola oras ho programa oan sira haree televizaun ho internet iha uma. Oan sira antes ou fila husi eskola, tuur oras ba oras iha televizaun ho internet nia oin. Programa hotu-hotu ne’ebé televizaun fo, hahu hosi diak to’o aat nian, liliu programa sira ne’ebé oan sira otas seidauk to’o atu haree, hanesan filme sira kona-ba violensia, violasaun, semi-porno ho porno, oan sira haree hotu. Pior liu tan DVD kona-ba filme sira asaun ne’ebé hatudu violensia makaas nune’e mos DVD kona-ba filme semi-porno ho porno, ohin loron fa’an iha ne’ebe-ne’ebe hanesan ema fa’an kankung. Husi internet, foin- sa’e sira nakar, kopia filme porno hodi haruka tutan ba malu liu husi telemóvel ba telemóvel iha ne’ebe forma tiha rede ho gang Foin-Sa’e Nakar sira. Buat hirak ne’ebe sira haree eh hetan husi televizaun ho internet influensia makaas sira nia hanoin ho hahalok no forma foin sa’e sira nia personalidade ne’ebé seidauk formadu diak hodi sai nakar tanba kopia tuir buat sira ne’ebe fo sai hosi meiu sira teknolojia modernu ne’e.

Tuir ema matenek na’in sira hosi sosiologia katak Foin-Sa’e Nakar la sei mosu wainhira hatan funsaun família nian hirak ne’e. Funsaun hirak ne’e maka funsaun (1) biolojika, (2) funsaun hakiak/kuidadu, (3) funsaun ekonomia, (4) fungsi relijiaun ho (5) funsaun sosial. Foin-Sa’e Nakar tanba seidauk hatan funsaun 3 husi funsaun 5 iha leten, hanesan Funsaun ekonomia ne’ebé orienta ba iha serbisu inan-aman nian. Tanba inan-aman nia ekonomia sai hanesan sasukat kapasidade ekonomika hodi hatan nesesidade família nian. Funsaun relijiaun baibain orienta liu ba moris tuir relijiaun nian iha família nia laran tanba vida relijioza família nian sai mós hanesan sasukat ida hodi haree funsionamentu sosial família nian. Konseitu funsionamentu ne’e mós bele haree hosi espiritualidade tanba família ne’ebé halo tuir valor sira ne’ebé relijiaun hanorin sei transmite mós valor sira diak ne’e ba oan sira. Funsaun sosial maka desvio komportamentu eh foin-sa’e ne’ebé hatudu hahalok anti sosial, kontra norma sosial, relijiaun ho regra no norma sira ne’ebé vigora iha sosiedade nia laran. Wainhira iha sosiedade nia laran buat hotu la’o tuir regra ho norma sosial ne’ebe harii ona maka ho mesamesak la hamosu ona Foin-Sa’e Nakar basaa ema hotu moris tuir regrasira ne’ebe ema hotu fiar no tuir.

Bele evita Foin-Sa’e sira ne’ebe la konsege hetan papel identidade ho kontrola an fraku. Ninia solusaun liu hosi prinsipiu imajem eh figura. Foin-sa’e tenki kopia tuir figura ema sira be hakat liu ona otas foin-sa’e ho diak nune’e mós kopia tuir sira ne’ebé konsege hadi’a an ne’ebé antes mós la konsege atinji papel identidade.

Tenki iha motivasaun husi familia, mestre, kolega otas hanesan hodi atinji papel identidade ou hetan identidade ne’ebe diak.

Vontade inan-aman nian hodi hadi’a kondisaun familia hodi kria familia armonika, komunikativu, hakmatek no fiar–an ba foin-sa’e.

Foin-sa’e tenki hatene fihir kolega ho ambiente ne’ebeé diak no mós inan-aman fo orientasaun ho se no komunidade oin-sa maka foin sa’e tenki ransu.

Foin sa’e forma lutu ba an hodi labele influensiadu lalais ho kolega sira otas hanesan ou komunidade ne’ebe la tuir nia hakarak.

Tenki iha domin ho atensaun husi inan-aman ba oan sira kona-ba sa-ida de’it maka sira presiza.

Tenki iha supervizaun husi inan-aman ne’ebé la’os atu hanehan, hanesan husik nia halo buat ne’ebe de’it sei iha limite laran, no wainhira nia halo liu ona inan-aman tenki bolu atensaun no esplika razaun loloos ba nia kona-ba impaktu ho konsekuensia negativu ne’ebe nia tenki responsabiliza se nia hakarak halo nafatin buat ne’ebe liu limite ona.

Husik nia ransu ho kolega sira otas hanesan, ou ne’ebe diferensa otas tinan rua ou tolu boot liu nian. Tanba husik nia ransu ho ne’ebe maka otas dok liu husi nia, maka nia mos bele influensiadu ho maneira moris ne’ebe tuir loloos nia seidauk presiza atu halo.

Supervizaun ne’ebé presiza no intensivu ba meiu komunikasaun hanesan televizaun, internet, radio ho telemovel ho seluseluk tan.

Evita oan sira uza telemóvel hodi halo buat aat hanesan haruka imajem sira pornografiku ba malu. Ba ida ne’e, diak liu lalika sosa telemóvel ba oan sira tinan sei ki’ik liu 18. Karik fo hodi fasilita komunikasaun, diak liu fo telemóvel sira baratu eh simples ne’ebé la iha asesu ba imajem ho internet. Tanba ema eh kolega balu nakar, bele haruka imajem sira pornografiku ba sira hodi estraga sira nia personalidade.

Presiza orientasaun kona personalidade husi eskola, tanba iha ne’eba maka foin-sa’e sira pasa tempu barak liu alem de uma. Presiza introdusaun obrigatória matéria kona ba edukasaun ba sidadania iha eskola, iha ne’ebé kobre hotu edukasaun kona ba etika ho moral no oin-sa komporta iha sosiedade nian laran. Nune’e hodi hanorin kona ba sa-ida maka bele halo ho labele halo tuir lei, reliziaun ho norma ho regra sira sosial nian.

Tenki fo apoia ba Foin-Sa’e nia gostu ne’ebe pozitivu. Labele terinetik sira nia gostu wainhira sei pozitivu. Tanba bandu netik bele perturba sira nia personalidade ho fiar an.

Nudar inan-aman tenki sai hanesan fatin ne’ebe diak no solusaun hodi oan sira hato’o nia problema ho aspirasaun nune’e hodi sira bele kanaliza sa-ida maka sira hanoin no tulun inan aman hodi orienta oan sira ba futuru.

Media sira tenki tuir kontribui ba formasaun foin-sa’e sira nian personalidade no tulun loke ema nia hanoin hodi la’o ba oin. Labele sai konservador no obstakulu ba iha muda mentalidade ema nian.

Foin-sa’e sei liu hela iha prosesu ba formasaun identidade, faze tranzisaun ne’ebe la fasil. Tanba ne’e presiza akompaiãmentu ida ne’ebe diak hosi família ho eskola. Ho nune’e de’it maka ita bele forma ema Timor ne’ebe diak, diak ba nia an, ba família ho ba sosiedade.

Kultura eh valor sira ne’ebe di’ak, mai husi ne’ebe de’it, ne’ebe di’ak hodi tulun progresu ho dezenvolvimentu Timor nian, ita la presiza kontra ho matan delek. Ita kontra maka buat sira negativu, la’os husi rai-li’ur nian de’it, maibe husi mós ita nian rasik. Ita labele sai vitima ho atrazadu beibeik ba ita nia kultura hirak ne’ebe la di’ak. Ita presiza defende kultura ho valor sira universal ne’ebe diak nune’e mos valor sira Ita-nian rasik ne’ebe pozitivu. Ho nune’e de’it maka ita foin bele la’o ba oin. Povo hosi rai balu la la’o ba oin tanba sira nia kultura rasik sai obstakulu ba sira nia dezenvolvimentu. Buat ne’ebe presiza muda tenki muda.

Artigu ida ne'e publika ona iha STL Edisaun 11/032010

20080822

FETO TIMOR-LESTE NIA LUTA BA UKUN RASIK AN IHA DIASPORA

Hosi Abe Barreto Soares*

"Belajarlah dari masa lalu, lakukanlah hari ini, dan berharaplah untuk hari esok. Yang penting jangan pernah berhenti mempertanyakan sesuatu,” ALBERT EINSTEIN.

Hateke fali ba kotuk, hateke fali ba ita-nia istória funu ba ukun rasik an nian iha tinan barak nia laran, ha’u hakarak hatete katak ita-nia luta ka ita-nia funu ne’e, hanesan ita hotu hatene, iha komponente tolu maka iha kna’ar importante, ne’ebé dudu maka’as prosesu sira ba oin. Komponente tolu ne’e maka hanesan:
-Frente Armada
-Frente Klandestina
-Frente Diplomátika

Iha ha’u-nia konversa ho maluk sira, dala barak ha’u konstuma temi katak frente tolu ne’e ha’u bolu naran “ Santissima Trindade da luta Timorense pela indepéndensia”. Frente tolu ne’e kompleta malu, ida la liu ida. Tolu ne’e futu hamutuk maka sunu ahi luta nian, nee’ebé kontinua lakan bebeik, ne’ebé too ikus ita konsege desidi rasik duni ita-nia destinu ba auto-determinasaun—UKUN RASIK AN.

Frente tolu ne’e hetan kbiit hosi komponente rua tan maka hanesan: komponente espiritual (Igreja Katolika Timorense) no solidaridade internasionál.Ne’e realidade istórika, ne’ebé sei hakerek ho tinta osan mean iha pájina istória kontemporania Timor-Leste nian.
Feto Timor-Leste nian sira ne’ebé hela iha tasi balun enkaixa sira- nia an iha Frente Diplomátika no mós kahur malu ho maluk sira hosi solidaridade internasional sira ne’ebé ho kbiit tomak fó sira-nia kontribisaun ba ita-nia luta ida ne’e.
Ho kbiit maka sira iha, ita nia feto maluk sira ne’ebé hela iha tasi balun hanesan: Portugal, Indonézia, Australia, Canada, no mós iha rai seluk-seluk tan, buka atu hakilar ba mundu tomak katak Timor-Leste hakarak hamrik mesak, katak Timor-Leste hakarak eskolla rasik nia destinu, katak Timor-Leste hakarak duni ukun duni nia an rasik, katak Timor-Leste lakohi tan ona atu sai atan ba ema seluk ne’ebé hakarak sama nia ulun.
Feto maluk sira ne’ebé hela iha tasi balun sira ne’e, ne’ebé moris iha ambiente liberdade nia laran, sinti ho konsiensia tomak atu hamrik hodi sai nu’udar “porta voz” ba feto maluk sira ne’ebé hela iha rai laran, ne’ebé kuaze laiha kbiit atu hakilar maka’as bainhira ema viola sira-nia direitu, , bainhira ema taka sira-nia ibun atu koalia rasik kona-ba sira-nia hanoin no sira-nia sentimentu. Sira hatutan ba mundu rai klaran kona-ba halerik ne’ebé inan feton sira iha rai laran fó sai.
Sira la’o ba mai: hakat tasi, vizita sidade sira, ko’alia ba ema lubun boot iha manifestasaun sira nia laran, iha enkontru sira: formal no informal iha nivel kraik no to’o iha nivel aas, ko’alia kona-ba ita-nia rain nia destinu, ita-nia rai lulik, Timor-Leste nia mehi ne’ebé hakarak hamrik mesak hanesan nasaun independente no soberanu.
Buat sira nee’e hotu nu’udar kontribuisaun boot iha prosesu naruk luta ba ukun rasik an, ne’ebé ita hotu-hotu iha orgullu ba ne’e. Bainhira ita tenta, maske iha minutu ida deit, atu nega buat ne’e, ne’e katak ita nega ona ita-nia an rasik, ita nega ona ita-nia istória.
Hanesan ha’u hatete tiha ona iha letan katak ne’e faktu istóriku, ne’e realidade, ne’ebé ita presiza atu haklaken ba jerasaun foun sira, atu nune’e sira bele hatene kona-ba ita-nia prosesu funu ba ukun rasik an ne’e la’o halo oin nusa.
Iha prosesu harii nasaun oras ne’e dadaun, ita iha kna’ar boot atu buka kontinua hanorin ita-nia an rasik no maluk doben sira seluk atu valoriza nafatin dimensaun tempu iha ita- nia vida hanesan buat kaduak tolu, tantu individualmente no koletivamente. Ita iha pasadu, ita iha prezente no ita iha futuru.Ita-nia pasadu hanesan Timor-oan atu diak ka aat, ita hotu hetan tiha ona. Ita labele ta kotu ita- nia pasadu. Bainhira ita ta kotu ita nia pasadu, no ita so’e tiha hanesan foer ida ba lixu, ita nu’udar ai horis ne’ebé ta kotu hosi nia hun no abut, no bainhira loro matan sa’e mai, ita sei namlaik, no ita sei folin laek.
Sei furak liu bainhira ita halo ita nia tempu pasadu, ita-nia tempu prezente no tempu futuru hanesan saida maka poeta/filozofu Libanéz, Kahlil Gibran hatete,“deixai que o dia de hoje, abrace com saudade o passado, e o futuro com ansiosa esperança”.
Atu taka reflesaun ida ne’e, hanesan omenajen boot ida ba maluk feto sira ne’ebé luta iha diaspora ba ukun rasik nian, ha’u oferese poezia ida tuir mai:

MAI, HAKAT MAI, ITA HAMUTUK HANANU IHA KORU

“Nosotros venceremos mi dulce compañera” OTTO RENE CASTILLO

Feto murak rai Lafaek nian, Hadeer! Hadeer ona ba! Rai-naroman ona.

Mai,hakat mai, ita hamutuk hananu iha koruFoti o-nia lian halo aas tebestuir o-nia k’biit rasik

Mai, hakat mai, ita hamutuk hananu iha koruiha kintu-kantumundu rai klaran nian

Mai, hakat mai, ita hamutuk hananu iha koru


Mai, hakat mai ba! Ita seidauk tarde idaatu hala’o ita-nia asaun, ha’u belun doben******

Dili-Kampung Baru, 2 Abril 2006

*) Reflesaun ne'e grava no fo sai hosi RTTL iha fulan Abril tinan 2006!