E-mail us: fhaksesuk@gmail.com www.forum-haksesuk.blogspot.com
VISAO MISAO OBJECTIVO CONTACTOS LINKS UTEIS HOME ACTAS ARTIGOS NOTICIAS LIA MENON
AMP Xanana Gusmao Jose Luis Mario Carrascalao OPOSICAO Franscisco Luolo Fernanda Borges Manuel Tilman AMP Taur Matan Ruak POVO Ramos Horta Fernando Lasama Claudio Ximenes AMPDom Carlos Filipe Ximenes Belo
KOMISAUN ANTI KORUPSAUN



PM 

XANANA GUSMAOPM FERNANDO LASAMAPN PR RAMOS 

HORTAPR
Congresso  Nacional de Recontrucão de Timor-Leste Partido Democratico Associação Social-Democrática Timorense Partido social Democrata Frente Revolucionaria de Timor-Leste Independente Partido Unidade Nacional Unidade Nacional Democrática da Resistência Timorense Klibur Oan Timor 

Aswain Partido do Povo de Timor Partidu Demokratika Republika de Timor Partidu Republikanu Partido Democráta Cristão Partido Socialista de Timor União 

Democrática Timorense Partido Milénium Democrático Partido Nacionalista Timorense
.
IMAJEN ida folin liu LIA-FUAN rihun ida!
Alfredo Esteves: [ «Queremos ser um país de futebol» ] O futebol timorense tem uma longa história. Num passado mais recente, desde a independência [1999], as coisas começaram a tomar um rumo melhor. Veio trazer estabilidade, mas ainda há muita coisa para melhorar. O futebol ainda não está como deve, mas espero que venha a ser uma das ferramentas para ajudar o cidadão timorense a inserir-se neste novo país. (ENTREVISTA RECORD, 28 janeiro de 2012)

ARTIGOS ESCOLHIDOS POR EDITORES FORUM-HAKSESUK, HOJE Segunda-feira, 30 de Janeiro de 2012

A GUERRA DE MANUFAHI - Conclusão

A guerra de Manufahi terminara. Dom Boaventura da Costa perdeu a guerra. Nos redutos de Riac e de Leo-Laco reinava silêncio. A população de Manufahi foi obrigada a sobreviver e a viver em silêncio. Mas palavra “Manufahi” corria de boca em boca por todo o território.

O governador Filomeno da Câmara celebrava a vitória e até permitiu a celebração da festa de corte de cabeças em Díli.

Pela primeira vez na história de Timor deflagrou um conflito de tamanhas proporções. O senhor Réné Pélissier, sobre cujo estudo nos baseámos para escrever breves crónicas afirma que um território de pequenas dimensões como o de Timor Português pudesse causar aos colonizadores tantos e tão difíceis problemas. E para poder dominar a revolta de Manufahi o governo colonial de teve recorrer ás forças regulares do exército e da marinha; às companhias de Moçambique; e teve de mobilizar, no território 6.234 moradores e mais de 108.000 guerreiros alistados em vários arraiais. A campanha dirigida pelo governador durou 221 dias. Filomeno da Câmara ganhou a guerra de Manufahi, mas quem lhe garantiu a vitória foram os Timorenses que formavam 99% do contingente governamental.

O régulo Dom Boaventura quando deu início ao conflito em 24 de Dezembro de 1911, não mediu bem as consequências da sua revolta. Não teve o apoio de todos os liurais de Timor; não obteve um apoio concreto dos holandeses, nem doutros povos da Insilíndia. Não dispunha de navios de guerra de material bélico. Lutou sozinho, apoiado apenas pelos seus homens de Manufahi, (talvez uns cinco a seis mil).

O Povo de Same foi obrigado a plantar café, à razão de 600 pés por família. E para toda a colónia, Filomeno da Câmara estabeleceu o trabalho obrigatório para todos os timorenses de 14 aos 60 anos, com o pagamento de impostos.

Como consequência desta guerra, desapareceram alguns regulados e os chefes mortos, ou presos ou destituídos. Alguns regulados foram integrados noutros, cujos chefes eram fiéis ao governo. A nobreza timorense ficou decapitada. De 1913 a 1942, os novos régulos seriam apenas “ordenanças” dos comandantes militares e dos chefes dos Postos Administrativos.

Depois da guerra de Manufahi Timor continuaria colónia de Portugal. Nesse tempo, o ambiente de Timor não seria muito diferente do de 1911. Ou como diria, mais tarde, o tenente Jaime do Inso: “O ambiente de Timor (…): abandono, selvajaria dos naturais e excessos dos dominadores, a par de muita intriga e de muita tristeza”.

Timor continuou português, porque como disse Réné Pélissier “foram efectivamente os Timorenses que submeteram Timor por conta dos Portugueses”.

Porto, 27 de Janeiro de 2012.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

ARTIGOS ESCOLHIDOS POR EDITORES FORUM-HAKSESUK, HOJE Sábado, 28 de Janeiro de 2012

Rede feto-ONG Forum Kontra Lian Materna, tamba defende ajenda se nian?*

* Editorial Forum Haksesuk

Tuir Ukun Fuan Inan (UFI), iha ninia artigu 13º konaba (Linguas oficiais e linguas nacionais), hakerek nune´e: ”1. Tétum e o Português são as línguas oficiais da República Democrática de Timor-Leste. 2. O tétum e as outras línguas nacionais são valorizadas e desenvolvidas pelo Estado”.

Se interpreta ba ita nia Lei Inan katak, ”Estado iha dever konstistusional hodi desenvolve lian Tétum no materna sira hotu”. Materializasaun liu hosi Lei base edukasaun ne´ebe, fó dalan atu hanorin iha nivel pre-eskolares “ileteracia no inumeracia”. Labarik aprende hatene numerus no hatene letra liu husi sira nia lia inan, sira koalia lian ne´ebe maka inan sira koalia no iha eskola mos bele hanorin ho lian ne´ebe maka inan-aman koalia.

Implementasaun, liu husi projetu piloto, hodi implementa iha Distritus tolu (Lautem, Manatuto no Oecusse). Implementasaun iha distritus tolu ne´e hetan servisu hamutuk hosi Ministeriu Edukasaun no UNESCO.

Interesse politika no ajenda externa:

Wainhira hahu diskusaun konaba Lei Base Edukasaun ba ensino pre-eskolares, liliu konaba artigu ne´ebe mak koalia konaba “hanorin Lian materna ba alunos pre-eskolares, hetan reasaun makas hosi rai sira ne´ebe maka koalia Portugues, hanesan Portugal no Brazil”. Deskonfiansa husi Portugal katak “ho politika ensino língua materna ba alunos pre-eskolares, bele lori ninia implikasaun ba afasta ensinamentu lian Portugues iha Timor-Leste. Reasaun husi Portugal no Brazil ne´e komprende tamba Lian Portugues nudar instrumentu da politika externa. Re-afirma fali sira nia identidade iha mundu.

Iha politika interna, se maka foti kontra konaba projetu ne´e maka lider oposisaun, Dr. Mari Alkatiri, wainhira halo kampanhe ba ninia kandidatura ba Sekretariu Jeral iha eleisaun direta ba lista unika Lu´olo-Mari, iha fulan Agosto tinan 2011. Haktuir Mari Alkatiri, ”kontra lei ne´ebe maka loke dalan hodi hatama iha kurikulum hanorin lian materna, bele kuda fali divizionismu no rejionalismu (Radio Maubere, 16/08/2011)”. Diskursu Mari Alkatiri nian ne´e, hatudu iha buat rua maka antangonika. Nia mak elabora no aprova Konstituisaun RDTL. Parte seluk nia halo diskursu, perigu husi implementasaun ba hanorin lian materna bele lori impaktu ba divizionismu. Nudar lider oposisaun kritika ba opsaun politika ne´ebe maka Governu hola. Maibe la koerente ba Mari Alkatiri rasik tamba nia maka elabora no hakerek Konstituisaun RDTL hodi hatama artigu 13º, no. 2), hetan aprovasaun husi maioria parlamentares iha Assembleia Konstituinte (AK) ne´ebe Fretilin mak aprova maioria absoluta iha biban ne´eba. Ida ne´e maka politika ignorante duni, Lei Inan ka Konstituisaun ita mak hakerek, maibe tamba interese ba poder politika hodi politiza fali buat ne´ebe maka Lei inan fó dalan hela.

Konaba projetu Lian Materna, ONG Forum no Rede Feto, sira kontra ba implementasaun ba Lian Materna hatama iha kurikulum eskola nian.

Tuir posisaun ne´ebe defende hosi organizasaun rua ne´e, iha loron 16.01.2012 mak: sei hamosu “sukuizmu no harahun unidade nasional”, sei sai karu ba Estadu Timor-Leste no mós laiha baze legal ba implementasaun Politika ida ne’e.” Polítika EMBLI ne’e la’os buat foun: Komisaun Nasional Edukasaun lansa dokumentu Polítika ho nia Planu Implementasaun iha loron 21 Fevereiru 2011 (Loron Mundial Lian Inan nian) liu husi Forum públiku ida iha Hotel Timor. Tuir mai, KNE no Komisaun Nasional UNESCO iha Timor-Leste organiza konsulta barak iha komunidade nia leet hodi rona povu nia hanoin no preokupasaun. Iha momentu ne’eba laiha reasaun ida husi grupu “sosiedade sivil” hanesan FONGTIL no Rede Feto iha nivel nasional, no iha baze povu simu EMBLI ho laran luan no kontente tebes.

Konaba kontra implementasaun Lian Inan ne´e, iha ajenda rua maka joga sira nia interese. Tamba ida-idak iha ninia motivu ba ida ne´e. Ajenda externa, lian Portugues mak nudar sira nia instrumentu politika externa. Ajenda ne´e lidera husi Portugal no Brazil, ne´ebe lidera CPLP. Sira tauk no deskonfia Timor-Leste ba aban bain rua sei troka lian Portugues, no lian oficial maka Tétum no lian nasional maka lian materna sira seluk ne´ebe hahu desenvolve liu hosi hatama lian materna iha kurikulum eskola nian.

Ba ajenda interna, oinsa maka bele jogo ba poder liu husi tentativa aproveitamentu politika kasu ne´e. Sa tan atu hakbesik ba eleisaun, hahu aproveita situasaun ida ne´e, hodi politiza hodi dehan ho lia fuan hanesan: perigu ba implementasaun Lian Materna hatama iha kurikulum eskolares tamba sei lori maka "divisionismu, sukuismu, rejionalismu no ismu sira seluk", maibe la hare husi parte postivu husi procesu ne´e rasik.

Saida maka ONG Forum no Rede Feto ninia ajenda, tuir deklarasaun Sra. Laura Pina iha Telejornal TVTL katak, ”la iha baze legal no bele provoka divisionismu (TVTL, 23/01/2012)”. Hatudu katak iha ausencia ka ladun iha fundamentu ho argumentu ne´ebe maka bele justifika legal no politika. Iha tendensia ba inklina ba joga ajenda externa no defende interesse politika.

Hatan ba kritika sira ne´e, hosi komisaun ne´ebe maka kompostu Ministeriu Edukasaun no UNESCO, la simu tanba iha organizasaun laos governus nian (ONG) Nasional no Internasional maka la simu ho argumentu ne´ebe maka ható hosi Rede Feto-ONG Forum. Se hanesan ne´e la los no laos representativu, se ONG Forum no Rede Feto auto proklama representa Sociedade Civil. Tanba Sociedade Civil ninia definisaun simplista tuir ONG Forum-Rede Feto ninia versaun.

Komplexidade nudar Timor oan mak ne´e, ”ladun iha auto-estima ba buat ne´ebe maka ninia rasik, fasil monu ba ema seluk ninia interesse, ema seluk nian maka diak, ita nia maka la diak”. Tuir lolos ONG Forum- Rede Festo, kestiona mak ninia implikasaun pratika no ninia kustus ba orsamentu estadu no rekursus (financeirus no umanus).

Estado buka halao tuir konstituisaun atu tau iha pratika, implementasaun hatama kurikulum lian materna, hanesan hahu dalan ba konstrusaun ba estado foun ne´ebe ho ninia identidade rasik. Buat ne´ebe foun no atu iha mudanças ruma laos facil no sosiedade atu simu, liu hosi haksesuk malu. Governu nudar administrasaun ba jestaun estado nian buka halao tuir konstituisaun RDTL no Lei ne´ebe mak aprova ona buka tau iha pratika. Hahu ho projetu piloto ba hanorin Lian Materna iha Distritus Tolu (Lautem, Manatuto no Oecusse). Ita nia Rain mak ita nia Lian!

28.01.2012!

ARTIGOS ESCOLHIDOS POR EDITORES FORUM-HAKSESUK, HOJE Quinta-feira, 26 de Janeiro de 2012

A GUERRA DE MANUFAHI – CONSEQUENCIAS DRAMÁTICAS

Terminada a guerra de Manufahi, o governador Filomeno da Câmara tomou medidas drásticas em relação ao povo de Manufahi.

Dom Boaventura da Costa Souto Maior, régulo de Manufahi foi preso e levado para destino desconhecido. A 18 de Julho 1913, seria destituído de todas as honras: cessa as funções de régulo e perde a patente de coronel. Eram igualmente destituídos alguns régulos seus aliados: Dom Afonso Soares Pereira, rei-coronel de Bubiçuço; Dom Clementino Barreto Pereira, de Ulmera; Dom Miguel de Ermera.

Em Dili, foram presos alguns timorenses implicados na revolta: António de Ataíde, Luís de Ataíde, Manuel Bianco, Marçal Sequeira, Carlos da Costa Ximenes, Domingos de Sena Barreto, José Rafael de Araújo, Hipólito Mariano do Rego, Pio de Ataíde e Francisco do Rego.

As companhias de moradores de Díli, Sica (Colmera), Bidau, Aipelo e Batugadé foram dissolvidas. As companhias de moradores de Manatuto e Baucau foram transformadas em cipaios.

Em Same, as populações eram objecto de vigilância militar; o povo perdeu a posse das suas propriedades. As regiões de Raimera, Rica e Leo-Laco baptizadas com o nome de “República”foram destinadas a serem propriedade do Estado. Reinavam a fome, as doenças. Já não possuíam búfalos nem cavalos. As hortas e os campos de arroz abandonados. As povoações eram obrigadas a plantar 50 coqueiros ou 100 pés de cacau ou 200 de café por contribuinte. Os homens prestarão serviço gratuito como auxiliares (assulear). Muitas famílias ficaram, destroçadas, pois uns morriam na guerra outros eram levados como escravos para outras regiões de Timor.

A guerra de Manufahi teria provocado a morte de 15.000 a 25.000 timorenses. Além disso grassava a epidemia de disenteria que ceifou muitas vidas, não só em Manufahai, mas também noutras partes de Timor. A 31 de Dezembro de 1912, o comandante militar de Baucau assinalava mais de 2.000 mortos; em Lautém, o comandante tinha assinalado 300 mortos.

Em consequência da revolta de Manufahi o governo tomou novas medidas de defesa e de segurança a nível militar; a nível administrativo nomeou comandantes militares europeus que passaram a controlar os novos régulos e datos. A nível social, criou medidas a obrigarem os timorenses a trabalharem e, sobretudo a plantarem café, cacau, coqueiro, ai-borracha, sisal.

A partir de 1913, os régulos de timorenses nunca mais gozaram regalias que vinham desfrutando desde tempos imemoriais, sito é, serem senhores absolutos nos seus domínios.

Porto, 25 de Janeiro de 2012.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

Koligasaun Entre FRETILIN no CNRT iha Elisaun 2012?


Husi: Cesar Dias Quintas (Lere-Cay)
Alumni Fulbright no Membru RENETIL

Partidu rua ne’e ida-ida ho nia instoria. Partidu FRETILIN hanesan partido istoriku nebe izisti to’o agora sidauk iha mudanza ba partidu nia naran, bandeira no prinsipiu ho politika balun. Iha fatin seluk partidu CNRT mosu nafatin ho bandeira ho figura Kay Rala Xanana Gusmão maibe politikamente naran komesa troka, prinsipiu no linha politika. Purtantu, partidu ida ho nia karakteristiku partidu nia istoria ,no ida ho nia figura lideransa istoriku no karismatiku. Partidu rua ne’e ohin loron organizasaun partidus que bo’ot iha sistema politika Timor-Leste ninia. Tuir istoria elisaun Timor-Leste, foin FRETILIN mak manan absoluta no kaer governasaun, e CNRT foin lidera governu ho sistema koligasaun dala uluk hamutuk ho partidus 4. Partidu 2 ne’e iha konfiansa politika katak sira nain 2 sei bele manan elisaun tuir mai. Maibe tuir abservasaun politika, partidus 2 ne’e sei persiza servisu makas atu konvinse votantes par bele kaer governo fila fali.

Tuir prosesu lei elisaun ba parlamentar iha sistema 2 atu forma koligasaun wainhira partidu ida la konsege manan 33 kadeiras iha parlamentu, iha sistema koligasaun antes no depois de elisaun. Maibe tuir prinsipiu politika, partidu 2 ne’e sei defisil ituan atu forma koligasaun iha elisaun tuir mai iha 2012 wainhira partidu ida la konsege manan absoluta. Iha posibilidade ki’ik liu ba partidu 2 ne’e atu forma koligasaun tamba partido 2 ne’e iha diferensias linha politika no prinsipiu ideologia husi nia lideransa sira. Iha Pontus balun hanesan sai obstaklu bo’ot ba partidu 2 ne’e atu bele hamrik hamutuk iha sistema koligasaun, liu-liu razoens politika fundamental nebe defisil ituan atu halo koligasaun politika entre partidu 2 ne’e.

Aspeitu ida ema hotu hatene katak iha krize 2006 partidu FRETILIN iha diferensia opiniaun no desizaun nebe kroat liu ho Prezidente Kay Rala Xanana Gusmão nebe ikus mai sobu strutura governasaun anterior to’o dala rua. Husi eisperiensia politika ne’e, parte rua ne bele politikamente akuza malu katak se’e los mak sai hanesan parte ida ba krize 2006 to’o kazu atentadu atu o’ho Prezidente da Republika Jose Ramos Horta. Purisu kazu ne’e sidauk resolve totalmente, liu-liu pisikolozikamente entre parte rua ne’e odiu politika bele mosu fila fali iha kualker tempu no formas oin seluk.

Iha pontu seluk, CNRT politikamente mosu hanesan partidu ida atu hasoru malu ho partidu FRETILIN iha elizaun 2007. Prosesu ne’e ba FRETILIN hanesan dezenvolvimentu ida que normal iha sistema politika demokrasia hanesan rai idaTimor-Leste. Maibe liders balun iha FRETILIN bele hanoin no hare’e kontextu ne’e oin seluk, tambasa CNRT tenki bolu grupo FRETILIN-Mudansa (Mudansa) tama iha sistema koligasaun nia laran no tu’ur iha strutura importantes. Sira bele hanoin katak Xanana bolu gropu Mudansa iha koligasaun bele siknifika la rekunhense kongresu FRETILIN no strutura iha 2006. Sira bele dehan katak Mudansa foin mak sai partidu iha fulan hirak liu ba depois de hetan aprovasaun husi Tribunal Rekursu. Tuir prosesu ne’e FRETILIN mos bele pergunta tambasa Prezidente da Republika Ramos Horta mos la hare’e legalidade membru nebe tama husi inisiu iha koligasuan AMP. Maibe tuir author nia hanoin parese Mudansa la iha opsaun seluk durante elisaun 2007 atu halo komprimisiu politika ho CNRT wainhira CNRT uza figura Xanana atu halo aprosimasaun ho Mudansa.

FRETILIN bele mos hanoin katak prosesu ne’e bele signifika atu sobu partidu FRETILIN hodi nakfera ba rua atu bele hamamar/hafraku forsa partidu nia. Loziikamente sira bele hanoin Grupo Mudansa defisil ituan atu hetan fatin iha strutura governasaun 2007-2012 tamba ofisialmente husi aspeitu nia la iha akordu ho membrus koligasaun sira e durante iha koligasaun Mudansa lori bandeira saida mak tama iha koligasaun. Pergunta ida ba FRETILIN mak, nusa Komisaun Nasional Eletoral (CNE) no Tribunal Rekursu la hare’e ba sistema koligasaun ne’e, liu-liu nusa CNRT hakarak hatama Mudansa ba AMP? se’e Mudansa lori baindeira no prinsipiu FRETILIN tama iha koligasaun entau FRETILIN mak iha direitu liu.

Purtantu husi kazu sira ne’e sei defisil ituan atu fo dalan ba partidu 2 ne’e atu halo koligasaun iha elisaun 2012. Iha parte ida, FRETILIN bele hanoin katak sobu strutura governu iha 2006 hanesan dalan ida atu direitamente hamunu FRETILIN. Iha parte seluk, nia bele hanoin katak involvimentu gropu Mudansa iha strutura governu sein bazeia legal hanesan direitamente hafraku partido FRETILIN iha elisaun tuir mai. Purisu prosesu ne’e sai obstaklu bo’ot ba partidu 2 ne’e atu tu’ur hamutuk iha sistema koligasaun iha elisaun 2012. Husi pisikolozia politika, FRETILIN sei la fo dalan atu halo koligasaun ho CNRT tamba eisperiensia politika ne’e liders barak husi FRETILIN sidauk simu ho sentimentu politika. CNRT rasik mos sei iha situasaun politika ida defisil atu halo koligasaun ho Fretilin. Prosesu ne’e sei hetan dalan atu rekonsilia wainhira iha ona kompromisu politika entre partidu 2 ne’e hodi halo koligasaun depois de elisaun 2012.

Iha parte seluk, partidu 2 ne’e persiza halo strategia politika ba elisaun prezidensial ninia. Tuir sistema politika iha Timor-Leste, Prezidente da Republika halo knaar importante mos ba prosesu formasaun koligasaun depois de elisaun. Purtantu sistema koligasaun mos sei depende ba desisaun konstitusional prezidente nia. Prezidente da Republika mos sei foti desisaun importante ba dezenvolvimentu koligasaun atu here’e kondisaun partidu nebe mak iha legalidade no puder politika atu halo formasaun sistema koligasaun. Purtantu partidus sira mos persiza halimar ho jogu politika ba elisaun Prezidensial nia tamba sei fo vantazen politika ba prosesu elisaun parlamentar, liu-liu ba formasaun koligasaun. CNRT ho partidus balun deklara ona husi media katak sira sei apoiu kandidata independente iha elisaun presizensial maibe lei determina ona katak ema nebe deit kandidata a’an ba prezindente tenki independente. Purisu CNRT politikamente sei hakarak hare’e stratezia iha elisaun prezidensial, liuliu sekarik iha segundu ronde sai hanesan prosesu importante atu halo negosiasaun politika ho kandidata prezidente iha prosesu koligasaun.

Fila fali ba koligasaun CNRT ho Fretilin katak wainhira la iha dalan ba partidu CNRT ho FRETILIN atu forma koligasaun, uniku dalan ida ba partidu 2 ne’e mak tenki halo lobi politika ba partidu seluk nebe iha posibilidade atu hetan votus iha elisaun tuir mai par forma sistema koligasaun. Maibe koligasaun ne’e depende ba partidu 2 ne’e atu hakarak forma koligasaun, ou sai nudar oposisaun. Iha parte seluk, ida ne’e mos sai aportunidade ida ba partidu seluk atu komesa fihir partidu 2 ne’e atu halo koligasaun antes tama ba elisaun. Partidus 2 ne’e sei tenta atu bele servisu hamutuk ho partidu seluk wainhira sira nain rua la hetan votus absoluta atu forma governu. Maibe senukazu partidu hotu la konsege hetan dalan atu forma koligasaun, entau bele mos iha posibilidade bo’ot Prezidente eleitu 2012 marka fila fali kalendariu elisaun parlamentar tuir konsituisaun.

CNRT iha ona eisperiensia ituan servisu hamutuk ho partidus balun nebe agora iha koligasaun AMP nia, purtantu nia hatene ona partidus balun nebe iha duni vontade diak atu servisu hamutuk hari’i governu. FRETILIN sidauk iha esperiensia ho partidu balun iha prosesu sistema koligasaun atu forma governu ida. Purisu FRETILIN persiza istuda no halo aprosimasaun ba parditu nebe hakarak atu forma halo koligasaun ho nia wainhira partidu ida la konsege manan absuluta iha elisaun 2012. Maibe FRETILIN iha vantazen politika ida tamba nia sai oposisaun ba governasaun AMP durante tinan 5 nia laran halao nia kanar ho prinsipius no valores democrasia atu hametin paz ho estabilidade. Iha fatin seluk desvantazen mos ba CNRT iha AMP wainhira servisu la halo hotu ho positivu no konkreta durante tinan 5 nia laran, liu-liu ba asuntu mal-administrasaun no Kolusaun, Korupsaun no nepotismu (KKN), tamba kazu sira ne’e mak afeta hotu ba resultadu politika no kualidade dezenvolvimentu governu AMP nia.

Husi planiamentu ba sistema koligasaun, partidu balun mos komesa deklara ona atu forma koligasaun ho partidu 2 ne’e. Tamba partidu balun hatene katak sira sei la manan iha elisaun tuir mai e sira mos sei hetan opoiu politika atu hetan votus wainhira halo stratezia kampanha atu halai hamutuk ho partidu historiku 2 ne’e. Partidu balun nebe mak hetan kadeira ituan no hakarak tama iha governu sei depende ba partidus 2 ne’e. Partidus hinstoriku 2 ne’e mos sei persiza partidu balun atu forma koligasaun wainhira sira la hetan kadeira maioria iha parlamentu, liu-liu nain 2 ne’e la konsege halo koligasaun entau dalan ida mak tenki halo aprosimasaun ba partidus seluk antes no depois elisaun. Maibe stratezikamente partidu hotu persiza istuda ona wainhira sira balun konfia a’an katak sira sei hetan kadeira no halo koligasaun atu forma governu iha 2012.

Ikus mai agora depende ba partidu 2 ne’e atu halo koligasaun iha elisaun 2012 wainhira partidu ida la konsege manan absoluta. Desizaun atu halo koligasaun entre partidu rua ne’e sei depende ba liders b’ot sira nia liman. Maibe iha obstaklu pisikolozia politika nebe halo partidu bo’ot 2 ne’e sei hetan difikuldade ida atu tu’ur hamutuk iha koligasaun. Koligasaun so bele akontese wainhira liders partidu 2 ne’e iha komprimisiu politika nebe la hare’e ba eisperensia politika pasadu no tenta atu simu malu iha negosiasaun politika hodi nune’e bele forma koligasaun nebe hare’e liu ba interese povu nia. Purisu koligasaun entre partidu 2 ne’e sei la akontese wainhira sira sei izizi nafatin ho sira nia prinsipiu no ataka malu ho asuntu pasadu iha elisaun tuir mai. Husi odiu politika no diferensias ne’e, sira nain 2 ezizi atu halo koligasaun ho partidu seluk nebe hakarak forma koligasaun ho sira iha elisaun 2012. Iha posibilidade mos wainhira partidus politiku sira la konsege halo konkordansia hodi forma koligasaun iha 2012 mak prezidente eleitu 2012 bele iha posibilidade atu marka fila fali elisaun foun tuir konstituisaun haruka.

ARTIGOS ESCOLHIDOS POR EDITORES FORUM-HAKSESUK, HOJE Quarta-feira, 25 de Janeiro de 2012

REDE PROMOSAUN EDUKASAUN MULTILINGE “REPETE 13” RESPONDE BA DEKLARASUN REDE FETO/FONGTIL KONA BA PLANU IMPLEMENTASAUN PROGRAMA PILOTU EMBLI

Iha loron 16 fulan Janeiru tinan 2012, REDE FETO, hanesan organizasaun ida ne’ebé luta ba igualdade jéneru, hamutuk ho FONGTIL ka NGO Forum” hato’o sira nia reasaun ba planu implementasaun programa pilotu “Edukasaun Multilinge Bazeia ba Lian-Inan” (EMBLI) iha distritu tolu (Oecusse, Lautem no Manatuto). Programa pilotu ne’e sei implementa husi Komisaun Nasional UNESCO iha Timor-Leste ho apoiu tékniku husi Ministériu Edukasaun no parseiru sira seluk ne’ebé hamahon an iha Rede Promosaun Edukasaun Multilinge, bazeia ba rekomendasaun husi Komisaun Nasional Edukasaun (KNE) nia Polítika Edukasaun Multilinge Bazeia ba Lian-Inan (http://www.scribd.com/doc/49147895).

Tuir organizasaun rua ne’e nia haree katak, Poltika EMBLI sei fó impaktu negativu ba Timor- Leste tanba: sei hamosu “sukuizmu no harahun unidade nasional”, sei sai karu ba Estadu Timor-Leste no mós laiha baze legal ba implementasaun Politika ida ne’e. Ho ida ne’e, Rede Promosaun Edukasaun Multilinge, REPETE 13, hakarak reitera katak sistema EMBLI hanesan meiu ida ne’ebe rekoñesidu internasionalmente atu atinji objetivu “Edukasaun ba Ema Hotu-Hotu” liu husi: hasa’e numeru estudante ne’ebé iha asesu ba konteudu kurikular, la haree ba nia “latar-belakang” sosio-linguístiku; aselera alunu sira nia literasia/abilidade lee no hakerek inisiál, fasilita di’ak liu aprendizajen lian ofisiál sira, no kontribui ba konserva no promove lian minoria. Prinsípiu hanorin literasia uza povu nia lian inan hanesan meiu importante atu dada ema ki’ik sira sai husi kiak no beik hetan ona fatin iha istória rezisténsia Timor-Leste nian liu husi Fretilin nia kampaña alfabetizasaun ne’ebé hahu iha tinan 1975.

Estatístika no estudu balun ne’ebé publika tiha ona, hanesan Early Grade Reading Assessment (EGRA – Banku Mundiál, 2009), hatudu momoos katak agora dadaun taxa sai eskola, repetisaun klase aas tebes, liu-liu iha Primeiru Siklu Ensinu Báziku, no alunu sira iha Eskola Primária lori to’o tinan haat hodi aprende lee no hakerek.

Direitu atu hetan edukasaun bazeia ba lian inan direitu fundamentál ne’ebé konsagra iha Konvensaun Direitu Labarik nian (Artigo 29/c). Lei de Bases de Educação nia Lian-Makloke garante asesu no direitu ba edukasaun ba sidadaun hotu-hotu, laiha diskriminasaun bazeia ba jéneru, etnia no lian. CEDAW (Konvensaun Eliminisaun Diskriminasaun Hasoru Feto) nia relatóriu espesífiku kona-ba Saúdi no Eduksaun iha Timor-Leste refere ba importánsia lian inan sira hanesan meiu atu hasai barreira ida ba feto no labarik feto nia literasia.

Ami fiar katak lei no polítika nasionál ne’ebé hakoak no promove diversidade no inkluzaun sosiál mak sei bele haforsa unidade nasionál no kultura iha Timor-Leste. Estatístika sira husi Sensu Uma Kain 2010 hatudu katak iha distritu balun, inklui sira ne’ebé sei sai alvu ba programa pilotu EMBLI ne’e, maioria populasaun ho tinan lima ba leten la hatene ko’alia, lee no hakerek lian ofisiál rua no ko’alia lian lokál sira de’it iha uma laran. Faktu hirak ne’e hateten loloos ona ba ita katak nasaun presiza halo asaun ne’ebé diak, uza potensia ne’ebé eziste ona no envolve komunidade sira hodi garante direitu ba edukasaun ho kualidade ba labarik sira hotu iha Timor-Leste. Bainhira ita nega realidade linguístiku ida ne’e no kria polítika ne’ebé fó vantajen boot ba komponente sosiedade ne’ebé domina lian ofisiál sira maka ita kontribui ba injustisa sosial no edukasional …. ne’ebé bele sai hanesan ameasa ba estabilidade no unidade nasionál.

Ami, nu’udar reprezentante Sosiedade Sivil no organizasaun nasionál/internasionál 20 mós lamenta katak organizasaun boot rua ne’e lori “sosiedade sivIl” nia naran hodi hato’o deklarasaun ida ne’e. Objetivu husi Programa Pilotu EMBLI mak atu koko abordajen foun ida ho objetivu kontribui ba hadia asesu ba edukasaun no objetivu nasionál Ministériu Edukasaun nian, hanesan, por ezemplu, fasilita inan-aman sira nia envolvimentu iha alunu sira nia prosesu aprendizajen no pedagojia ida ne’ebé bele sadik alunu sira nia partisipasaun ativu, kriatividade no hanoin krItiku iha sala laran. Ami mós lamenta katak antes programa ho abordajen foun ne’e hala’o no hatudu rezultadu, iha ona krítika maka’as ho argumentu ne’ebé laiha baze iha realidade no peskiza/estudu.

Durante implementasaun Pilotu ida ne’e, Ministériu Edukasaun sei la gasta orsamentu estadu nian, no sei kontribui de’it ho apoiu tékniku, koordenasaun no avaliasaun ba rezultadu programa pilotu.

Ami fiar katak Timor-Leste iha oportunidade osan mean, nu’udar nasaun joven ida, atu la repete sala ne’ebé rai sira seluk halo iha sira nia luta no prosesu harii nasaun no sistema edukasaun ho kualidade di’ak. Mozambique, Cambodia, Filipinas, Guatemala, Nepal, Papua Nova Guiné no rai barak tan, depois de tinan barak implementa politika lian-iha-edukasaun ne’ebé la fo fatin ba alunu sira nia lian dahuuk, agora dadaun hahú implementa ona sistema EMBLI hodi haluan tan asesu sidadaun hotu-hotu nian ba edukasaun no kontribui ba konserva lian lokál sira nu’udar patrimoniu no riku-soin kulturál nasaun ida-idak nian.

25 Janeiru, 2012 HUSI: REPETE13

A GUERRA DE MANUFHAI – 3ª fase (continuação)

Os meses de Agosto, Setembro e Outubro de 1912 foram dramáticos para Dom Boaventura da Costa, para a família e para os seus combatentes. Pode-se dizer, foi um desastre geral para o povo assuwain de Manufahi. Derrotado e acossado pelas forças portuguesas e seus aliados (moradores e auxiliares timorenses) o povo de Manufahi tinha perdido tudo; casas, plantações, culturas, gado, etc.

O liurai Dom Boaventura estava escondido na floresta e nos pântanos de Betano. Da sua família, perdeu a mãe e os irmãos. Relata Jaime de Inso: “ Toda a família daquele famoso régulo foi decapitada no próprio solar, incluindo a mãe, cuja sorte ouvimos lastimar, porque se tinha mostrado amiga dos portugueses” (Timor 1912, p. 198).

Entre os combatentes de Manufahi muito foram mortos. Outros passaram a combater ao lado dos portugueses. A estes quando lhes foi perguntado porque não se rendiam, respondiam: “ e vós por que não vos rendeis ao nosso governador de Timor, Dom Boaventura?” (Nusá imi la rende ba ami nia Embot Dom Boaventura?). Os dias 11 e 12 de Agosto de 1912 foram dias de chacina. Os moradores passavam horas a cortar as cabeças aos rebeldes. Tal foi a quantidade de cabeças cortadas que os moradores exclamavam: “Já doem os braços, senhor, já não pode cortar mais cabeças”. Calcula-se que nesses dias terão morrido mais de 1.700 timorenses. Só a 10ª Companhia dos moçambicanos registou no seu palmarés 628 mortos e 410 prisioneiros.

Entretanto, a 13 de Agosto de 1912, o governador Filomeno da Câmara nomeava o tenente Francisco Pedro Curado novo comandante de Same. Coube a este oficial português a missão de procurar e prender Dom Boaventura da Costa. A missão de ataque ao reduto do régulo de Manufahi vai demorar dois meses.

No dia 17 do mesmo mês, o governador regressa vitorioso a Díli. Regressam também os destacamentos de moradores e de auxiliares. A entrada na Praça de Díli foi de festa e de vitória: os moradores tocavam tambores e cornetas; exibiam bandeiras e cabeças de inimigos, umas espetadas nas pontas de bambu, outras penduradas em cordas. O governador autorizou uma festa macabra. Além das danças tradicionais de tebe, dahur, e bidu, foi organizada a festa de cabeças. Fazia-se um círculo e dava-se pontapés às cabeças cortadas. Depois dos festejos, as companhias de moradores regressavam aos seus comandos levando os troféus da guerra: os presos (homens, mulheres e crianças) ficarão como escravos (atan); as cabeças dos inimigos mortos serão depositadas nos montículos lulic ou nas cavernas das florestas lulic da aldeia. Alguns vencedores levarão para as suas terras búfalos, cavalos cabritos e porcos.

Nos dias 23 e 24 de Outubro o tenente Curado acompanhado dos seus homens lança um ataque ao reduto de Pau Preto. Travou-se um renhido combate, pois Curado perde quatro homens. O liurai põe-se em fuça, mas muitos dos seus homens rendem-se. Finalmente, no dia 26 de Outubro de 1912, Dom Boaventura Souto Maior entrega-se às forças do tenente Francisco Curado.

Depois de ter sido preso, o régulo de Manufahi será levado para Díli. Sobre a prisão, levantaram várias hipóteses: Ataúro? Balibó? Batugadé? Aipelo? Com Dom Boaventura foram presos o “major” Mali-Coli de Leolima; Dom Vicente, irmão de Dom Boaventura. João primo do régulo, o régulo de Aituto, Nai Clara. O régulo de Alas caiu varado na planície de Aiassa.

As perdas humanas no final da terceira fase da guerra de Manufahi: do lado das forças governamentais: 205 mortos e 377 feridos; do lado dos “rebeldes”: 2.684 mortos e 8.144 feridos.

(continua no próximo número)

Porto, 23 de Janeiro de 2012.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo