VISAO MISAO OBJECTIVO HAKSESUK BOLA FH KKN HOME FH LPV ARTIGOS FH MUZIKA LIA MENON FH RESPONDE

20120629

Povu Soberanu, Mbo’ot Ukun

TENTU SAJA!

Povu Soberanu, Mbo’ot Ukun

Besik ona ita atu vota hili Primeiru-ministru (PM) Timor-Leste foun ba periodu 2012/2017. Ita asisti hela no tuir campanha politika, halo Timor makerek ho ko’or oi-oin. Suasana marak, ramai dan indah dipeluk mata, empuk disentuh rasa. Ita rona lia-fuan murak-rai (diskursu) hosi Mbo’ot sira, ita mos se-tilun, fila-fila rona lia sakat-malu. Isin-fulun hamriik! Analista sira koalia “etika politika”, balun hakerek “demagozia politika”, no seluk “la interesse tan”, tauk deit mak “ring politik” tranforma ba “ring tinju”. “Baibain tiha deit sa… no crise!", dehan Tiu ida kous hela manu-futu. Realista, Tiu iha razaun, tamba to’o agora sidauk akontese buat ida. Campanha la’o ho hakmatek hela. A ver vamos!
  
Fulan hirak liu-ba ita sani maluk Tama Laka Aquita (iha Facebook ho bahasa indonesia) hakerek konaba “oinsa istilu Mbo’ot sira uza povu iha tempu eleisaun hodi to’o-ba Poder”. Curioso, hare husi lidun teoria Marx nian da’et ba kumplisidade kampanha eleitoral iha Timor-Leste. Tawaran kritis, merangsang hakerek artikel badak-oan ne’e, nudar hatan ida eh hanoin hamutuk ho maluk sira.  Fou-foun mosu uluk hatan “Tentu saja TIDAK!”, maibe realidade mos dehan “YA”. Ita hare to’ok ho hanoin balu husi socialista sira. Karik tutan…!

Hakerek ne’e la to’o de husik hela iha tempu neba, maibe sei iha biban seluk para hakerek, e ohin biban diak ida, aproveita ho campanha parlamentar nebe dada’uk la’o hela. Hanoin simples no oportunista, la kle’an e talvez la claro, maibe bisa dimengerti. We hope!

Tentu saja… Idealnya begitu, kita sebagai kaum awan, atau para pemerhati punya konsep pemikiran yang berbeda dengan para penguasa, dan sentimen kita lebih memihak kepada "rakyat jelata", wujud solidaritas. Kaum buruh (tani, nelayan dan kaki lima) sadar akan kesulitan hidup mereka yang selalu "berjalan di tempat", lalu berharap uluran tangan dari para pemerhati dan mereka yang senasib (sosialista sira).

Marx nia luta (keyakinan) iha kontextu ne'e mos la fasil, la'o-monu mak barak liu, to'o muda nia modus operandi, hanesan pendekatan religius nebe dehan lebih humanis (penekanan moral). Iha ne'e sosialista uja hodi halo analis ba mudansa iha sosiedade, nudar antitesa ida ba bloku sira nebe pro status quo (baca: kapitalis dan modalis).

Iha ne'e partidu liman-karuk sira iha tendensia impor interesse atu luta defende maubere-oan sira (kaum buruh). ... toward egalitarianism in a society, justo, razoavel no solidaria.

Avo Marx nia kbi'it luta ho teoria sosialismu atu kore povu husi ki'ak no satan exploitasi husi Mbo'ot sira (baca: penguasa negara dan pemilik modal). Sei up to date, hela oinsa luta ne’e iha links no continuidade hodi fo fuan ba sosiedade.  Konaba gaya kepemimpinan akontese ba lider partidu hothotu, nebe iha eleisaun promete buat barak ba eleitoradus sira katak “sei hare, fo tulun no hadi’a povu nia moris”. Maibe fihir ba emar nia moris rasik, oleh para pemerhati no liliu partidu liman-karuk sira, hanesan retorika deit, katak "hanya mengunakan hak pilih mereka pada saat pemilu menuju kekuasaan". Lalu, reticencia! Itulah rujuk ikhtisar demokrasi.

Interesting. Fakta yang selalu nampak adalah Politik Kekuasaan. Mbo’ot sira halo buat hotu, uja buat hotu hodi to’o objectivo. Menghalalkan segala cara, dor to dor, man to man, passa a palavra pun jadi e  ate membangun ilusi ho cantico furak no murak de’it untuk menarik simpati pemilih. Obviously, kontestual iha altura nebe partidu politiku sira hahu halo kampanha. Xanana iha CNRT nia aniversariu dezafia katak nia partidu sei ukun mesak (ok!, no more AMP) ho promesa oi-oin, realista mas ao mesmo tempu retorika. Kala ne'e mak tuir mai kamarada sira mos lakohi lakon husi "update", hatan hasoru kedas ba CNRT dehan "FRETILIN manan iha eleisaun 2012" (la'os SEI MANAN maibe MANAN). Afirmativu! Enkuantu PD, nudar partidu jerasaun foun nian, sukat hela forsa hodi hein biban para ukun. Would it be now, ka sei persija “terceira via”?

Terkait pemilu sering kali kita mendengar "lagu-lagu indah, bersuara merdu, dengan iringan yang berirama tertata dan rapi", kita terbuai dan terbawa suasana yang katanya adalah pesta demokrasi. Tapi di dalam keramaian toh ada yang masih merasa sepi, terbaca expresi seorang teman yang lagi merasa asing di dunianya... apakah dia dari golput? Entahlah!!!

Pesta demokrasi berjalan “tertatih-tatih” sesuai dengan program panitia dan para politisi kiat mempromosikan "merek dan harga" partainya. “Tim Sukses” yel sana yel sini, sampai langgar waktu dan aturan.

Dengan gaya klasik mereka tawarkan produk dengan sejumlah janji sebagai jaminannya. Ah, yang benar aja pak! Liu husi jurukam ida-idak dehan sei halo ida ne'e, halo ida neba, promesa de costume e etecétera…! Mas afinal, ikus mai, ita deskobre katak promesa eleitoral hanesan deit iha fatin hotu-hotu, iha mundu rai-klaran, nunemos iha Timor Leste.

Hanesan iha fatin hotu-hotu, partidu sira ida-idak ho nia truque, all out no istika uat hodi hetan hanoin oinsa para kampanha ne'e bele hetan resposta positiva husi massa. Lia-nain sira mos la tanggung-tanggung loke "kohe magic" hodi manipula ema nia memoria para la bele sala konfundi bandeira partidu sira nebe ho ko'or hanesan... Kalau soal plagiat program sih beress boss...!

Partidu sira nebe bo'ot no iha osan (tajir) sempre iha akal (la’os akal-akalan). Balu replay hikas sira nia "love song" alias "lagu lama" hodi "maningga" eleitoradu sira, fa'an ho fo bonus 20 dolar. Iha fatin seluk, aluga artista sira, se la dehan sosa kotu, hodi hamamar isin no malirin ba kakutak depois de rona diskursu naruk husi pulitiku sira. Balu kanta “hau sei hadomi O... (sani: hau sei hadomi povu...)...”. Seluk dada lian “O keta tanis beibeik... (sani: O sei la terus tan...)”. Iha ne'e ita la’os rona de’it hananu iha versao politika, maibe horon mos investimentu ho i'is “ism” capitalists. Patrocinador sira aposta maka’as no hein "ganti rugi"! Ya, udah pasti proyeknya bapak akan kita loloskan...! Termasuk komisinya pak! Uhf!, dasar bulldozer!!

Partidu kikoan sira limar kakutak loron kalan, karega hikas i'is no forsa hodi tu'un ba baze, maubere sira nia knua hodi “nahe biti” no dadalia matan-hat. Sira husi "karuk" lori-ho avo Karl Marx nia kohe hodi lo’ok-malu ideias no pensamento Marxista nian (versaun bua ho malus).

"Avo Marx hameno no hateten ba oan no be-oan sira atu tutan nafatin luta sosialismu", dehan mak-lori lia-menon ba família sosialismu Marx, iha sorumutu iha baze. Partilha pensamento, inspira hanoin hodi trasa estrategia,  kuda iha present no rai fini ba future. Oras mos la’o lais, bei-oan ida ho entuziasmu dehan  "Maski jerasaun tutan jerasaun, ami nia kbi'it nafatin metin ho avo Marx nia neon no hanoin. Hato’o hikas ba avo katak ami, bei-oan sira, sei la halo traisaun no luta nafatin". Biti-bo’ot rona ho admirasaun bei-oan sira nia komitmen. “Sim, a luta continua”, alin ikun ida hatutan.

Partidu sira seluk lara-metin de’it ba militante sira hodi hein surpreza ruma iha votasaun. Modal harapan, katanya "a esperança é a última a morrer"! Ya, “berakit-rakit ke hulu, berenang-renang ke tepian. Bersakit-sakit dahulu, bersenang-senang kemudian”.

Ita hatene se mak sei manan (bukan hasil lotre…) karik laiha surpreza ruma. MBo’ot sira, of course!, tamba Mki’ik sira ho letra ki’ik, ki’ik nafatin, se la dehan ki’ik ba bebeik.

Eleisaun nia rezultadu, como sempre, iha manan no lakon. Maibe konstituisaun RDTL  artigu 106 interpreta katak, sei iha ida manan no balu lakon maibe seluk bele ukun (hare hikas resultadu eleisaun 2007 no formasaun governu AMP iha lideransa Xanana). Sira nebe “folin sa’e” iha votus, maski la hetan assento parlamentar konsidera positiva no kredit point importante hodi prepara hakat ba futuro.

“Ita lakon”! Ya, pasiensia! Rona maubere balun nia dadalia wainhira panitia sira sura hela votus. Suara simpang siur, kelihatan lemah tapi tidak lunglai. Sira nebe manan la subar ksolok, lima-ain katar hein haksoit no ibun nakonu ho letra V (Vitoria no Viva). Iha tempu hanesan  Radio ho Televizaun transmiti lia-menon Mbo’ot sira, berkotbah, tanpa teks. Sira balu dehan: “O povo é soberano”! Entaun, sira atribui letra V ba Povu ho mensagem de esperansa katak “sei hadiak povu nia moris…”. Seluk fali ho discurso em jeito hateten: “Povu mak hili, povu mak manan no povu mak ukun”! Buuuset.., krend bangat! 

Radio dan Televisi terus bergelombang, fila-fila rona lia-fuan POVU. Retisensia! Katuas ida tur iha hadak leten iha uma lidun rona hela maibe la hatene saida mak iha nia hanoin. O que estará ele a pensar?

Hanoin hamutuk katak dalam konstelasi politik konteks demokrasi “rakyat berkehendak, punya hak pilih and Mbo’ot sira mak ukun dan berkuasa”.

Boa campanha e boa sorte!

Arlindo Kahikata Fernandes


20120627

Campanha Eleitoral (2): “Positioning” Ideologia husi Partido iha Democracia nia Laran


Martinho G. da Silva Gusmão

Campanha Eleitoral (2):  “Positioning” Ideologia husi Partido iha Democracia nia Laran
                     
     Iha programa eleição parlamentar nian, TVTL hatudu campanha PST nian (08.06.2012). Ha’u la haré rasik, maibe liu husi chatting iha Facebook, ha’u nia belun Tama Laka Aquita dehan “Amo nonton berita ohin kalan ka lae? Presiden PST hateten sai ona katak so komunista mak bele liberta ema kiak iha mundo tamba hakarak ema hotu moris hanesan”. Kala ha’u nia belun ne’e hanoin katak ha’u amo-lulik ida (thus, anti-komunista) tan ne’e nia hakarak halo surpresa ba ha’u. Maibe, ho laran kman ha’u hatan – “... maibe, ne'e diak atu artikula ideologia rasik ... nee komunista kapitalista karik ..”.
     Husi biban seluk, ema balun ko’alia katak ohin loron ne’e democracia mak ukun. Ninia sasukat mak direitos humanos. Tan ne’e ita lalika hateke fali ba kotuk atu ko’alia kona ba ideologia. Uluk ita dehan FRETILIN mak komunista. Maibe, ohin loron partido histórico ne’e mos promove democracia maka’as. CNRT hakarak hatudu sira nia an nu’udar nacionalista. Partido sira ho “D” mesak democrata hotu: PD, PDN, PSD, ASDT ... no seluk tan. Ho ida ne’e, ita bele hare ona “ideologia” sira hanesan: comunista, nacionalista no democrata.
     Maibe, wainhira temi liafuan “ideologia” ema hanoin de’it mak comunismo. Tebes ka? Tuir ha’u nia hanoin, PST representa fenomena ida nebé hanaran “... never ending ideology” (suporta husi H.D. Aiken; J. La Palombara), katak, ideologia sei labele mate wainhira ema hakarak hala’o nafatin politica. Ideologia ne’e hanesan oxigênio atu halo pulmão politica moris nafatin. Husi biban seluk, FRETILIN, CNRT, PD, ASDT, PDN, PSD no seluk tan hatudu “the end of ideology” (Daniel Bell, Jürgen Habermas, Francis Fukuyama), katak, ohin loron ema ko’alia kona ba humanismo universal. Ne’e duni “respeito pela dignidade da pessoa humana” mak sai sasukat atu halo politica. La’os ideologia.
     Atu hela claro, ha’u hakarak disserta katak partido ida-idak moris no hamrik tan nia iha crença política ida atu sustenta ninia doutrinação política. Wainhira ita temi kona ba ideologia, ita hanoin kona ba crença politica. Iha campanha política nia laran, partido político sira hakarak ka lakohi sei halo duni doutrinação politica – hanorin kona ba linha orientação no acção ba ema sira nebé tuir partido ka fiar iha partido nia plataforma política. Ne’e duni, partido ida-idak bele ko’alia kona ba crença politica ka bele mos hatudu ideologia. Maibe, ikus mai iha eleição povo mak hatudu sira nia “vontade popular”.
      
“POSITIONING” IDEOLOGIA

Turi Lei 3/2004 kona ba partido político sira, hatur mos ninia objectivo dehan, “Promover a educação cívica e o esclarecimento e doutrinação política dos cidadãos” (art 2o alínea e). Husi ne’e ita haré, katak, partido político iha duni  knar atu halo educacao cívica (la’os de’it ONG sira) kona ba dever cívico husi cidadão hotu-hotu. Nune’e mos partido político halo doutrinação política. Liafuan “doutrina” (husi Latim) dehan katak, hanorin buat ruma atu ema fiar no moris tuir. Iha Século XIX iha França mosu movimento “doctrinaire”: ema ida-idak iha nia politica buka atu fo liman-rohan hodi hametin governo constitucional no hala’o reconciliação entre principio “autoridade” ho “liberdade”.
Doutrinação política, katak, partido político ida-idak iha knar duni atu hanorin ema seluk hodi fiar iha partido nia plataforma no programa. Ida ne’e mak iha political marketing, politologo sira dehan nu’udar “positioning of ideology” (hatur bebeik ita nia ideologia no halo neneik ema seluk atu fiar tuir). Ideologia labele halo ta’uk ema ka teroriza ema hodi moris iha ditadura relativismo nia laran.
Baibain, atu hanorin sira nia doutrina politica, partido tem que hatudu sira nia ideologia: lia los no moris hun (essencial no simples), nebé haka’as ita to’o bele agoenta lori susar no terus hodi hetan moris di’ak. Iha ninia livro Teoria Geral da Politica (2000; [original “Teoria Generale della Politica”, 1972]), Norberto Bobbio (filosofo político Italiano ida), ko’alia kona ba ideologia nu’udar sentido débil  dehan “é um sistema de crenças polítcas, formado por elementos míticos, emotivos e racionais”, nia hatutan katak ideologia, “... um conjunto de ideias e valores respeitantes à ordem política, tendo por sua função guiar os comportamentos políticos colectivos”. Ho liafuan badak, ideologia katak doutrina ida nebé halo ema fiar ba partido ida, no fiar ida ne’e sei halo ema sira moris tuir partido nebé sira hili.
Wainhira ideologia sei manas (the age of ideology), ema ko’alia barak kona ba marxismo (filosófico) ho ninia sistema comunismo, filosofia liberalismo no sistema capitalismo, fascismo, nacionalismo (ka, dala ruma hanaran mos elitismo). Ohin loron, ema ko’alia kona ba the war of ideology hanesan zionismo (Israel) ka fundamentalismo no terrorismo (grupo extremista Islam): usa religião nu’udar sasukat atu halo funu. Konflito boot iha Israel no Palestina, mundo Arábia lubuk ida no tama ona oituan iha Índia, Pakistan no Afganistan  (ikus liu iha Myanmar) hatudu oinsa mak ideologia no crença politica hamosu simbiose ida to’o violento no massacre. Ita seidauk hatene, eh religião mak hatun nia sasukat ho ideologia ida atu halo terror, eh ideologia mak hasa’e ninia an ba hamutuk ho religião atu halo violência no massacre (cfr., G. Bodadorri, Philosophy in the Time of Terror: 2002).

COMUNISTA: LEITURA IDA

            Temi ona comunismo, ita hanoin lalais kedas ateísmo. Tan ema hotu hanoin katak, ideologia comunista hanesan doutrina ida atu contra Igreja (religião). Iha ita nia historia luta nian, ita hotu hatene katak uluk FRETILIN mos sadere-an ba Marxismo-Leninismo no Maoísmo. Ninia conseqüência, Igreja lori todan barak iha nia moris (hetan terror no ataque husi membro partido; amo-lulik balun moris iha trauma nia laran tan hetan turtura husi partido ne’e). Todan liu, wainhira Indonésia halo invasão, anexação no ocupação iha tinan 24 nia laran (1975–1999) tan haré katak comunismo ne’e sai ameasa ba estabilidade regional ASEAN. Xanana Gusmão rasik mak lori sai FRETILIN husi ideologia ne’e no halo aliança ho Igreja Católica atu luta ba libertação. Husi ne’e kedas mak FRETILIN soe lakon tiha ona ideologia comunista. Agora mak PST iha ninia campanha hahu atu haki’ak fali comunismo! Dala ida tan, iha nação democrático hanesan Timor Leste, ideologia saida de’it hetan fatin atu hamoris nia an. Maski ikus mai, povo mak sei hatudu ninia “vontade popular” liu husi “direito de sufrágio”. Ida ne’e ita la discute.
            Ita discute mak, tan sa mak ema temi kona comunismo ne’e hanesan ho ateísmo? Tan, comunismo kaer hikas Marx nia doutrina nebé dehan katak religião hanesan “opium” ba ema nebé moris iha ki’ak, terus no susar nia laran. Hanesan fali dehan, Igreja haklaken de’it “gloria ba Maromak leten as ba”, maibe haluha tiha atu luta ba “damen no domin”, “justiça no paz” ba ema sira nebe tanis, terus, ki’ak no mukit.
Maibe, saida mak Marx rasik hateten? Nia hakerek iha nia obra ida “Toward a Critique of Hegel’s Philosophy of Right”, (Karl Marx Selected Writings [ed. David McLellan], 2002, p. 72) nune’e, “Religious suffering is at the same time an expression of real suffering and a protest against real suffering. Religion is the sight of the oppressed creature, the feeling of heartless world, and the soul of soulless circumstances. It is the opium of the people” (sofrimento religiosa iha biban hanesan nu’udar expressão husi sofrimento real no protesto hasoru terus lolos nian. Religião hanesan mata-dalan ida ba criatura nebé ema hanesan terus rabat rai, sentimento husi mundo nebé la iha ona fuan, no klamar husi moris nebé klamar la iha ona. Nia hanesan opium ba ema). Ho liafuan badak, ema halai ba Igreja (religião), tan mundo ne’e halo sira susar barak, hamlaha no hamrok, terus no tanis. Mundo ne’e la iha ona laran. Rai ne’e la iha ona fuan. Ema nebé terus no tanis, moras no susar buka atu hakmatek no hakman sira nia moris. Dalan nebé sira usa mak fuma no hemu “opium”. Ne’e duni, Marx dehan teni, “ ... The criticism of religion is therefore the germ of the criticism of the valley of tears whose halo is religion …”!!! Katak, critica hasoru religião hamosu criticismo hasoru realidade ema nia mate-wen nakonu nebé nia fatin hadulas mak religião.
Tuir lolos, pergunta nebé importante: se mak halo ema tanis no terus ka susar no ki’ak; susu ema nia bokur too krekas? Dala ida tan, N. Bobbio ko’alia kona ba ideologia husi ninia sentido forte. Hola hikas Marx nia hanoin, Bobbio haktuir katak ideologia ka pensamento ideológico hanesan “... sentido de uma representação errada da realidade, de um sistema que falseias as relações de dominância entre classes sociais”. Ema sira nebé tuir filosofia marxista ka “escola marxista” haré katak ideologia hanesan doutrina filosofia sira nebé buka atu “... justificar a exploração praticada pelo grupo social dominante”. Liafuan importante mak “relações de dominância” no “exploração praticada”. Se mak hala’o ida ne’e? Ninia resposta, “grupo social dominante”. Ne’e duni, Marx hanorin kona ba ideologia nu’udar “critica” ida atu bele haré ho matan no hatene ona “dominância” ka “exploração” nebé hala’o husi ema boot no riku sira. Ema sira ne’e mak hamosu “valey of tears” (vale de lacrimas), katak, sistema social–politica–economia nebe halo ema ki’ak sai ki’ak liu tan, riku sai riku liu tan. Ne’e duni Marx hanorin kona ba “Ideologiekritik” (critica da ideologia) atu ema loke matan no hatene katak iha “dominância”/ “exploração”. Religião sai de’it hanesan fatin “refugiados” (pengungsi) ba ema ki’ik no ki’ak sira.
Oinsa mak “Ideologiekritik” lakon tiha, depois mosu fali liafuan sira hanesan “comunismo”, “leninismo”, “stalinismo” no “maoísmo”?
            Iha 1917 mosu revolução Bolshevik, lidera husi Vladimir Ilyisch Ulyanov ka hanaran mos Lenin, hatutan mos husi Iossif Vissarionovitch Djugatchvilli ka Joseph Stalin. Liu husi revolução ne’e mak sira hatun imperador (tsar Rusia) no hari’i União Soviética (US) to’o hamosu pacto Warsawa – sira hakarak de’it fi’ar ida: partido comunista. Sira halo invasão território liu husi terror no violência, fase ema nia kakutak ho ran. Rai sira iha Europa oriental no central hakarak ka lakohi sei tama hotu iha US nia laran. Iha Cina, Mao Tze Tung halao revolução cultural hodi lori ba comunismo nia laran. Ida ne’e mos lori mata-wen no ran nebé naksuli. Husi ne’e mak filosofia marxista sai fali sistema marxismo no comunismo ho associação especial: leninismo, stalinismo no maoísmo.
            Iha 1989 mosu revolução ida nebé iha fulan hira nia laran de’it halo União Soviético namtate. Dala ruma hanaran the Autumn of nations, tan revolução ne’e mosu los iha fulan Setembro to’o Novembro. Hahu husi Polandia nebé hakarak hamoris hikas dignidade nu’udar rai católico (no hi’it sa’e hirus-matan tan orgulho ho João Paulo II, Papa Polaco ida), tuir mai Alemanha Oriental (East Germany), Chekoslovaquia, Hongaria, bulgária, Estônia, Lithuania, Lettoania, Ukraina ... no seluk tan ida-idak buka nia dalan, fila hikas ba sira nia identidade historia, cultura no religião. Husi rai hirak ne’e, România de’it mak hamosu violência wainhira sira hatun Presidente da Republica hodi oho nia iha dalan klaran.
            Di’ak atu ita haré hamutuk, katak, komunista hahu ho revolução no hodi revolução ne’e rasik mak sira naksobu. Ka, ho liafuan seluk: moris husi revolução, mate mos iha revolução laran. Tan sa? Tan (1), Marx halo filosofia kona ba oinsa mak ita labele “hanoin” de’it kona ba mundo, maibe “halo” mundo sai di’ak. Nia hakarak revolução social. Maibe, ikus mai Lênin no Stalin halo fali sistema político ida hodi revolução politica liu husi dalan violência. Tuir mai (2), revolução politica hakruk de’it ba monopartidarismo nebé hala’o manutenção politica liu husi terror no intimidação. Nune’e mos (3), monopartidarismo hakruk ba oligarquia família nian (KKN), tan ne’e wainhira chefe da família katuas ona bele nakdaet ba chefe do Estado/ Governo atu halo sistema tomak “collpse”. Ikus liu (4), hanesan Evangelho dehan, “se mak lori espada atu hari’i justiça, nia sei mate mos ho espada ne’e rasik”.

“MARX Y LA BIBLIA”

Tama Laka Aquita mos hakerek, “Komunista lolos ne mak amo sira ba nati tuir lolos Jesus nia dalan. Tamba Jesus hateten se o hakarak tuir ha’u, fahe hotu o nia sasan ba ema ki’ak sira”. Haré tiha message ne’e iha ha’u nia FB iha Ossu, ha’u fila ba Díli. Iha dalan (Assa-laitula), ha’u hasoru caravana husi Presidente PST, careta pajero no kareta 3 nebé acompanha nia viagem. Ha’u hanoin kedas atu hapara kareta hirak ne’e no haruka PST atu fahe kareta hirak ne’e ba ema ki’ak sira. Maibe, tan sira halai loke hotu, no hau tem que fila lalais ba Díli atu tuir reunião urgente ida tan ne’e la biban atu hapara sira iha dalan.
Fila ba uma, ha’u le hikas livro ida husi Jose P. Miranda, Marx y la bíblia, Critica a la filosofia de la opresion (1971). Nia hateten katak, husi livro Êxodo no Profeta sira nia lian, hatudu katak Cristianismo halo uluk ona Ideologiekritik hasoru estrutura politica no economia nebé halo povo ki’ak no mukit, terus no mate hamlaha. Molok marxismo moris, cristianismo luta uluk ona ba libertação povo ki’ak no terus-na’in sira nian. Ne’e duni, tuir Miranda nia hanoin, cristianismo nia vocação boot ida mak halo “critica profética” hasoru sistema nebé hanehan povo. Cristianismo labele taka ibun. Basa vocação nu’udar sarani mak vocação ba justiça social. Wainhira Igreja taka ibun, então nia sai ona ideologia ida. Labele!!! Igreja tem que sai hanesan “lian ba sira nebe lian laek” (voice of voiceless people).
Tuir ha’u nia hanoin, PST fanu hikas fali ema nia hanoin kona ba “critica profética”. Iha Seminário Maior Fatumeta, Díli, ha’u hanorin filosofia kona ba ateísmo contemporâneo. Ha’u ho estudante sira halo leitura bebeik kona ba Karl Marx, Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud, Jean Paul Sartre no Martin Heidegger ... Tan ne’e, ha’u la fadigado ho ideologia comunismo nebé PST haklaken. Maibe, iha parte balun, PST hateten katak sei tau fiar nafatin ba Igreja Católica atu kaer educação. Los duni – educação mak sai hanesan mata-dalan hori uluk kedas atu Igreja liberta povo Timor husi mukit no ki’ak. Colégio sira hanesan Soibada, Dare, Ossu, Maliana, Fuiloro no Fatumaca ... sai ona fatin hodi hanorin Timor oan barak. Lider Timor oan nebé lori nação ne’e ba funu no manan funu la’os mai husi “escola marxista”, maibe husi “escola católica”.
Ideologia comunista nebé FRETILIN hakarak hamoris iha 1975 ne’e hanesan sala boot ida iha historia luta nian. Maibe, tan lider sira nebé kaer luta ne’e moris iha “escola católica”, sira fila lalais ba dalan los. FRETILIN la hodi Igreja Católica nia liman-rohan, sira sei la halo mesak funu. Wainhira lider resistência sira fila hikas ona atu kaer metin Igreja Católica nia liman mak hahu CNRR, hakat ba CNRM too CNRT haburas hikas crença politica ida – “unidade nacional” atu ita bele manan funu. Ba ha’u, ema nebé contra Igreja Católica hanesan “ignorante” ba historia funu nian. Tan durante funu, sira la involve iha laran karik ... sira la iha hanoin, la iha fuan no laran ba povo nia terus no ki’ak.
Husi biban seluk, ha’u mos hanoin, ita lalika hatudu phobia no emocional hasoru PST. Keta halo be PST hetan naroman husi lalehan atu fanu ita hotu nia “espiritualidade” atu haré ho fuan no laran ba ema terus no ki’ak barak ohin loron. Espiritualidade Igreja Católica nian iha politica nia laran mak “critica profética”. Profeta sempre hamrik iha povo nia oin hodi hatutan Maromak nia lian no laran susar, no hamrik iha Maromak nia oin hodi hatutan povo nia lian halerik no fuan kanek.
Ita keta haluha, iha campanha eleitoral nia laran partido hotu-hotu (inclui, PST) hakarak hadi’ak povo ki’ik, ki’ak no mukit sira nia moris. Maibe, manan tiha eleição ... hela ema oituan deit mak mosu fali atu realiza sira nia promessa (dala ida tan, inclui PST karik). Povo ki’ik, ki’ak no mukit sei ba nafatin iha Igreja hodi reza no hananu “ ... hamlaha, hamrok ami liman ain kolen// atu ba hasoru Ita Boot// Ita Boot futar isin no ran// Mak fo kbit mai ami ...”!
Na’i-ulun político sira sei la rona liafuan hirak ne’e, tan sira la ba Igreja ona. Maibe, sira ba missa karik ... sira sei rona nafatin knanuk ho liafuan hirak ne’e, nebe mosu husi kedas 1975 to’o ohin loron. “Liu husi rai fuik ema halerik, liu husi nakukun ema tanis ... sira buka Ita Boot ...”! Ba ha’u, Igreja Católica lalika hakfodak hasoru fenomena comunista iha Timor Leste. Soe tempo no soe energia de’it. Tan sa? Tan, Igreja hamrik iha Maromak nia oin atu halo “campanha” ba povo, no hamrik iha povo nia oin atu halo “manifestação” ba Maromak. Iha Igreja Católica nia laran mosu nafatin “aliança maioria dos pobres oprimidos”. La hanesan ho partido sira nebe haklaken sira nia crenças políticas atu ema fiar sira, no halo ema moris tuir comportamento ideológico ida. Maibe, ikus mai partido sira tem que halo manutenção do poder atu bele moris nafatin.

             
*) Hakerek nain, Comissário CNE representante husi Igreja Católica; coordenador sub-comissão EDUCAÇÃO ELEITORAL (estudos, pesquisa & publicações).


20120624

Simão Barreto: “Enquanto Mari Alkatiri dirigir a Fretilin, esta não ganhará”


A música antes da política ou em pé de igualdade?
Como cidadão, evidentemente que sou político, isso é inerente à própria condição da pessoa. Mas acontece que sou músico, a minha vida é preenchida de música e para a música.

Aceitaria acumular a música ao exercício de um cargo político? Candidatar-se a deputado, por exemplo.
Se for convidado e perfilhar ideias que defendo, sou capaz de aceitar.

Como observa a actualidade política timorense em vésperas de eleições?
Logo a seguir à independência, não houve verdadeiramente eleições para o parlamento, porque o então representante máximo das Nações Unidas, Sérgio Vieira de Melo, decidiu, parece que para poupar dinheiro, aproveitar as eleições para a Assembleia Constituinte e do resultado delas erguer-se a Assembleia da República. Até certo ponto justificou-se, terá sido confortável, mas também até certo ponto foi, politicamente, uma decisão errada.

E a seguir, nas presidenciais, o eleitorado votou Xanana Gusmão…
Certo. Mas insisto, deviam ter promovido eleições legislativas e não fizeram. Se tivessem criado essas eleições, deixando os cidadãos elegerem os parlamentares, a Fretilin (Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente) não teria ganho com maioria absoluta e Mari Alkatiri talvez não fosse chefe do governo. Para a Constituinte, o povo votou maioritariamente na Fretilin, ainda a pensar no fantasma da Indonésia. Nada prova que, para as legislativas, o sentido de voto fosse exactamente o mesmo.

A Fretilin, nas eleições de 2007, foi novamente vencedora.
Ganhou, mas não com maioria absoluta! Para formar governo andou a tentar fazer coligações, só que nenhum partido aceitou coligar-se com a Fretilin. Foi quando Xanana Gusmão criou o CNRT (Conselho Nacional da Reconstrução de Timor), juntou uns partidos e lá se fez uma maioria parlamentar para que a Fretilin conseguisse governar.

Têm-se entendido?
Fizeram um esforço para isso. Mas já todos sabemos que a Fretilin, embora sendo um partido grande, não tem a força e a influência que alguns supunham, até pela razão de se ter vindo a fragmentar, dando origem a vários partidos. Por exemplo, grande parte da juventude, sector da sociedade que maioritariamente apoiava a Resistência e a Fretilin, foi para o PD (Partido Democrático), dirigido por La Sama. Sem esquecer que outra significativa dissidência é a Fretilin Mudança, que não aceita a linha dura imposta por Mari Alkatiri. Fretilin Mudança que se coligou com Xanana e o CNRT.

Nota algum desgaste nos partidos ou alguma carência de pedagogia política, por parte de políticos e cidadãos?
Tentam exercer pedagogia, mas não é fácil. Veja-se em Portugal e na Europa, que pedagogia política existe?

O que diz do panorama político em Timor-Leste a poucos dias das eleições?
Chegados a este tempo, o panorama mudou bastante. Por exemplo, os partidos que fizeram parte da chamada maioria parlamentar que tem governado já não possuem tanta influência no eleitorado. O novo cenário, com forças políticas novas que se formaram e estão a formar-se, irá agora ter uma palavra decisiva, nestas eleições que se avizinham.

Qual é a novidade político-partidária em Timor?
Sem dúvida, a coligação das formações políticas lideradas pelo antigo presidente Ramos Horta, pelo PD, dirigido pelo presidente da Assembleia da República, Fernando La Sama, e pelo PNT (Partido Nacionalista Timorense), de Abílio Araújo. Esta frente política eleitoral será ainda mais reforçada com outros partido políticos, como se espera. A Fretilin, a da linha dura, também queria coligar-se, mas não foi aceite, pois como condição impunha Alkatiri para primeiro-ministro, no caso de vitória eleitoral. Isso não foi aceite.

Qual a figura indicada por esta nova coligação para o cargo de primeiro-ministro?
Naturalmente que Ramos Horta!

Pelo que diz, parece que a Fretilin, perdeu um pouco da sua imagem de indiscutível, por força da sua estreita ligação à Resistência.
Sobre isso, repito o que tenho ouvido a muitas pessoas, inclusivamente a militantes desse partido: enquanto Mari Alkatiri estiver à frente da Fretilin, esta força não ganhará a maioria absoluta. No fundo, quem está prejudicando a Fretilin é ele. No dia em que Alkatiri sair da Fretilin, o partido sairá beneficiado.

Nas eleições de 7 de Julho os timorenses fora do país continuam a não poder votar?
Sim, infelizmente. Dizem que é tudo uma questão técnica, segundo o actual ministro dos Negócios Estrangeiros. Não somos muitos, mas temos direito a fazer ouvir a nossa vontade através do voto. Se em Portugal, por exemplo, somos mil ou 2 mil, na Austrália somos 40 mil. No meu entender é falta de eficiência. Espero bem que não seja intencional esta lacuna inconcebível que se arrasta no tempo e que os timorenses da diáspora não gostam nada. Não devo dizer que é intencional esta falha grave. Mas digo que esta morosidade, este horrível atraso, é imperdoável.

Algumas notícias dão conta de uma aparente fragilidade no actual governo. A ministra da Justiça anda a contas com a própria Justiça… Está turvo o ambiente no governo?
Não está turvo, a situação é clara: quem ganhará as eleições é quem irá governar. Os tribunais e a Justiça é que condenam os que prevaricam, eu não posso dizer nada, desconheço pormenores.

O Fundo do petróleo, qual a situação?
Está depositado na América, destinado a um fundo de investimento.

Será intocável?
Por 20 anos, sim. Faltam 10.

O povo timorense já sentiu alguns frutos oriundos da exploração petrolífera?
Já, sim, felizmente está a sentir. Houve quem, sucessivos governos, pretendesse mexer nesse Fundo, directa ou indirectamente. O que lá está, pertence ao Estado timorense. Quando legalmente tiver de ser tocado, deverá ser sempre em favor do povo, do país.

Como vê o papel da igreja católica?
A igreja católica fez o seu papel durante a resistência. Actualmente, faz um esforço por não se imiscuir na política.

Mas mantém bastante influência junto das populações?
Sim, mas as populações também já aprenderam como devem comportar-se perante as eleições e a política na generalidade. Podem não saber ler nem escrever, mas as pessoas sabem bem o que querem.

A propósito, ciclicamente tem-se conhecimento de polémicas sobre a propagação da língua portuguesa em Timor-Leste, a forma da sua utilização…
A língua portuguesa é também língua oficial, juntamente com o tétum. Alguns dizem que com a utilização da língua portuguesa há coisas que não funcionam. Não é bem assim, e as que não funcionam um dia destes vão funcionar, para tudo há uma questão de tempo. O que nós não queremos é abdicar do português, nem do tétum, em favor do inglês ou do bahasa indonésio que nada tem a ver connosco. Certas personalidades é que queriam impor coisas anti-naturais.

Existem factores que contrariam a perfeita evolução do ensino da língua portuguesa em Timor-Leste?
Existem, pois. Desde logo a televisão indonésia, que entra fortemente pelo nosso país. Evidentemente que há casos de necessidade de falar bahasa indonésio, é um dos meus materiais de trabalho, como será o de muitas pessoas. As crianças, não. No entanto, muitas crianças andam falando mais o bahasa e o inglês do que outras línguas, do que português.

O que diz sobre a aceitação dos professores portugueses em Timor?
Evidentemente que são bem aceites, porque os portugueses são sempre bem aceites. Eu sou timorense e português, tenho os dois passaportes com muito orgulho. Conheço muito bem e gosto muito dos portugueses, mas de muitos daqueles professores não gosto da maneira como resolvem viver em Timor-Leste. Isolam-se, vivem num gueto, somente entre eles, não se misturam com o povo, ficam longe da realidade autêntica do país onde trabalham. Muito daquele povo timorense fala português e quer aprender a falar cada vez mais. E essa gente que ensina língua portuguesa deve também aprender a falar tétum, até porque é uma língua oficial.

As relação institucionais e afectivas entre Timor-Leste e Portugal permanecem em alta?
São óptimas. Não esquecemos que o povo português sempre foi muito amigo do povo timorense.

Sendo um timorense de gema, mas também um português autêntico, o seu coração divide-se por duas pátrias?
No meu coração cabe tudo. Os meus dois passaportes viajam sempre comigo. E sou do maior clube do mundo que é o Benfica!

Metendo música na política. A 30 de Maio, em Pequim, o maestro esteve presente, dirigindo um concerto de celebração do 10º Aniversário da Restauração da Independência de Timor-Leste. Como foi?
Momentos inesquecíveis! Fui convidado pela Embaixada de Timor-Leste em Pequim, através da nossa embaixadora Vicky Tchong. Esteve presente o nosso ministro dos Negócios Estrangeiros, Zacarias Costa. Dirigi o Quarteto Lafaek, que significa Crocodilo e tem a ver com o nosso símbolo, uma antiga lenda. Juntamente com a célebre soprano chinesa Xia Yu, interpretámos peças de minha autoria, temas tradicionais timorenses e de autoria de Xian Xing Hai. Destaco que foram cantados poemas em português, de Miguel Torga, Ricardo Reis e do poeta e prosador natural de Díli Fernando Sylvan. Foi uma cerimónia lindíssima e muito emocionante, de homenagem a Timor-Leste, e também de homenagem a Portugal, pois eu também sou português, somos povos amigos e irmãos.

E tudo isso na capital da China.
A China sempre foi um país nosso amigo. Esta celebração é também uma homenagem à China e ao povo chinês que nunca nos abandonou durante a luta até hoje, que somos nação independente. Mesmo quando outros nos abandonaram. É com mágoa que dizemos que Portugal nos abandonou. Não o povo português, mas Portugal como instituição formal, quando a Indonésia, não o povo, mas quem deu ordens, nos invadiu e massacrou. A China nunca nos abandonou, continua a dar-nos valiosos auxílios, com o seu dinheiro e com os seus técnicos. Timor-Leste deve muito à valiosíssima ajuda da República Popular da China.

O seu sonho, o desejo maior neste momento, em relação a Timor?
Que fosse possível construir um edifício que alojasse a Escola de Música em Díli. Tenho enorme esperança de que em breve seja possível.

Qual é o seu político timorense de referência?
Há um homem que muito respeito, por ser um grande político, com gigantesca capacidade. Esse homem é Ramos Horta.

Fonte: hojemacau.com (citado no dia 24/06/12)