VISAO MISAO OBJECTIVO HAKSESUK BOLA FH KKN HOME FH LPV ARTIGOS FH MUZIKA LIA MENON FH RESPONDE

20190819

Per memoriam ad spe: tinan 20 Referendum


Per memoriam ad spe: tinan 20 Referendum


Husi Afmend Sarmento

Per memoriam ad spe: ne'e maka lema husi Centro Nacional Chega! (CNC) ne'ebé prezerva istória hosi luta povu nian: konserva memória "moruk" no "midar", triste no ksolok, terus no tanis, matan-been no kosar-been, memória di'ak no aat, dodok no dois hosi memória koletiva ne'ebé povu ne'e koko rasik iha sira-nia vida kuotidiana.

Filósofu polítiku, Norberto Bobbio, hakerek iha livru: O Futuro da Democracia
[1], bolu obstákulu ba demokrasia ho formas hanesan “promessas não cumpridas”. Nune’e, iha “promessas não cumpridas” daneen, ko’alia kona-ba “educação para a cidadania”, retoma fila-fali buat ne’ebé eskritor antigu sira bolu: “activae civitatis”, iha latim orijinál: sidadaun ativu, direitu sidadaun nian, nune’e, edukasaun ba demokrasia ne’e mosu duni iha ezersísiu prátika ba demokrásia.

Saída maka sidadaun ativa? Sidadaun ativa mak ema ne’ebé partisipa ativa iha esfera públika, no iha relasaun ho ema seluk, ho interese diverjente no diversus, maibé, sempre iha prinsípiu báziku hanesan respeitu mútuo, relasiona ho diferensa no superasaun ba dezigualdade sosiál, iha kapasidade ba diálogu, sempre buka konsensu ba interese ne’ebé privilejia ema barak, iha nia sentidu klean liu ita bele dehan luta ba interese komum. Nune’e, luta ba interese komum ida-ne’e ninia baze fundamental mai husi konxiénsializasaun no hatene halo ezersísiu introspektivu ba factum historicum iha pasadu atu bele sai hanesan “mata-dalan” ba konstrusaun futuru ida di’ak liu iha progresu dezenvolvimentu nasaun ninian.

Per Memoriam: Ezersísiu introspektivu ba factum historicum.

Tan sorte ka tan ironia ba destinu, Maromak kria paraísu lafaek ida-ne’e ho nia furak no beleza ne’ebé atrai ema barak ninia atensaun, liliu riku-soin ida-ne’ebé hanaran petróleu. La’os petróleu de’it maibé ai-kameli ninia morin halo komersiante estranjeiru sira tenki hakuur tasi hodi mai to’o iha Timor hodi hala’o negósiu. Haktuir ba sasin husi Tomé Pires: “ema malaiu kontratu-na’in sira dehan katak Nai Maromak halo rai Timur ba ai-kameli, Banda ba noz moscada no Molucas ba cravo-da-Índia,; sasan sira ne’e, ita lahetan iha fatin seluk”. Tan ai-kameli nia morin tama to’o Europa, halo malae portugéz sira hakuur tasi ho intensaun atu deskobre “mundu foun” sira, inklui illa Timor lorosa’e liuhusi entrada iha Lifau iha 1515, hodi hahú fó marka ba rai Timor ho lema: “terra de santa cruz”.

Ita hotu hatene katak kolonialista portugeza sira adopta polítika M3, signifika: militár, misionáriu no mersenáriu. Militar sira mai atu ukun, mersenáriu sira mai atu sosa ai-kameli no bani-been. Misionáriu sira mai atu haklaken Maromak nia Reinu no eduka reinu indíjena sira. Ho prezensa portugeza sira iha Timor hodi hatuur ninia pozisaun nu’udar kolonia ultramariñu husi Estadu Portugés nian. Iha periudu ida-ne’e, povu sira hasoru sofrimentu no terus oi-oin hosi kolonizasaun portugeza sira durante tinan 450 nia laran. Esperiénsia “moruk” sira-ne’e halo povu revolta hasoru kolonialista sira, hahú hosi Funu Manufahe iha tinan  1910 to’o 1912, ne’ebé lidera husi Dom Boaventura hodi ezije direitu nu’udar povu no na’in ba rai-lulik ida-ne’e. Movimentu insureisaun ida-ne’e, halo povu barak maka terus liu tan iha kolonialista sira-nia ukun. Hafoin, Dom Boaventura ninia mate, laiha tan Timor oan sira seluk ne’ebé brani hodi revolta hasoru kolonialista sira.

Ita mós labele pesimista hodi hatete katak kolonialista sira halo buat hot-hotu mesak negativu de’it, maibé ita mós hasa’e louvor no fó onra ba entrada kristianismu iha illa Timor, liliu misionáriu portugés sira-ne’ebé dezembarka iha Rai Lifau hodi fó marka ba istória Timor ho identidade kulturál ida rasik hanesan aspetu fundador no diferensiador iha rejiaun sudeste asiátiku. Husi ne’e ita mós bele observa obra boot ne’ebé misionáriu sira realiza hanesan harii koléjiu Soibada no Semináriu Dare ne’ebé prodús intelektual Timor oan sira. Husi koléjiu Soibada no Seminário Dare[2] ne’ebé sai hanesan seleiru/lahan ba formasaun rekursus umanus ba futuru lideransa Timor nian.  Nune’e, fatin rua refere lori iluminismu ka aufklarung[3] mai rai Timor. Husi Soibada no Dare mosu mai figura intelektual timores sira hanesan: Nicolau dos Reis Lobato, Francisco Xavier do Amaral, Abílio de Araújo, José Alexandre Kayrala Xanana Gusmão, José Manuel Ramos Horta, ne’ebé iha dékada 60 no 70, hahú kontra kolonialista sira liuhusi opiniaun públika[4] ka poema sira.

Situasaun iha Portugal mosu krize boot liuhusi kudeta militer ne’ebé hanaran “a revolução dos cravos[5]”, iha loron 25 abril 1974, hodi hamonu ditadór António Salazar husi tronu ukun nian. Nune’e, fó biban ba provínsia ultramariñu sira hodi bele deside sira-nia destinu rasik, tan ne’e, iha Mozambike liuhusi Frelimo proklama tiha sira-nia independénsia no Angola mós iha altura ne’eba proklama sira-nia ukun rasik-an liuhusi Movimento MPLA.

Ho mudansa polítika ditatorial ba demokrasia emerjente iha Portugal, loke mós espasu ba matenek-na’in timor oan sira hodi forma partidu polítiku. Nune’e, iha loron 11 maio 1974, primeiru partidu polítiku harii iha Timor ho naran União Democrática de Timor-Leste (UDT), ne’ebé lidera husi Francisco Lopes da Cruz ho Mario Viegas Carrascalão, ho vizaun katak Timor tenki halo federasaun ba Portugal hodi prepara neneik ba autodeterminasaun[6]. Husi sorin seluk, harii mós partidu daruak ho naran Associação Democrática de Timor-Leste (ASDT), iha loron 20 maiu 1974, ho figura sira hanesan Nicolau dos Reis Lobato, Francisco Xavier do Amaral, José Ramos Horta no sira seluk tan, hafoin iha setembro, ho influénsia husi Frelimo, transforma tiha ASDT ba Fretilin (Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente), ho vizaun ezije ba Portugal independénsia imediata ba Timor. La’os ne’e de’it, mosu mós partidu sira seluk hanesan APODETI ho nia lideransa Arnaldo dos Reis Amaral ne’ebé hakarak lori Timor ba integrasaun ho Indonézia. Nune’e mós, ho KOTA no Trabalhista.

Iha inísiu fundasaun partidu sira-ne’e eziste relasaun armonia entre sira, liliu UDT no Fretilin[7]. Maibé, liu tiha tempu balun de’it, iha 11 agostu 1975, UDT halo golpe hasoru Fretilin, ema barak ne’ebé adere ba Fretilin mate iha UDT sira-nia liman, iha sentidu kontráriu, wainhira Fretilin hala’o kontra golpe no oho mós ema barak husi UDT.

Timor monu ba caos[8], situasaun dramátika ida-ne’e halo Timor oan sira fahe malu. Apodeti no UDT hamutuk ba asina “Deklarasi Balibo” hamutuk ho Indonézia hodi halo invazaun mai teritóriu Timor. Antes halo invazaun, iha fulan outubro, tropa Indonézia sira oho uluk ona jornalista australianu na’in-5 iha Balibo.

Ho situasaun dilemátika ida-ne’e, Comite Central da Fretilin hatene hela propaganda polítika no akuzasaun ideolójika ne’ebé favorese ba okupasaun militár indonézia. Nune’e, funu sei mosu no labele evita, tan ne’e, hanesan forma ida atu fó xamada atensaun ba ONU kona-ba prinsípiu Direitu Fundamental ba autodeterminasaun ba kolonia sira iha rai Áfrika no Ázia, obriga CCF tenki Proklama tiha ninia Independénsia Unilateral, iha loron 28 Novembro 1975[9], ho naran República Democrática de Timor-Leste, liuhusi Prezidente dahuluk RDTL, Francisco Xavier do Amaral no Primeiru-Ministru maka Nicolau dos Reis Lobato.

Hafoin liu tiha loron balun de’it, iha loron 7 dezembru 1975, tropas Indonézias sira hahú invade mai Timor, hafoin enkontru istóriku ne’ebé halo entre Ministru Negósiu Estranjeiru Estados Unidos Amérika ho Prezidente Soeharto iha Indonézia. Nune’e, Estados Unidos Amérika maka sai hanesan fornesedór material funu nian ba Indonézia hodi halo invazaun mai Timor-Leste.

Wainhira tropas indonézios sira domina ona sidade Díli, forsas resisténsias ka mílisias Fretilin nian hahú muda sai ba Aileu. Iha prosesu luta ida-ne’e, iha Fretilin nia uma-laran rasik mós mosu frasaun ka intrigas hodi fahe fundador Fretilin sira ba ida-idak nia grupo no ideolojia[10]. Laeziste liafuan “unidade nasionál” iha disionáriu polítika founding fathers sira nian. Faktu hatudu ba sofrimentu ne’ebé Primeiru Prezidente RDTL, Francisco Xavier do Amaral, hasoru wainhira membru CCF sira rasik maka kastigu no tortura sira nia lideransa másimu, tanba diferensa iha pensamentu polítiku hodi luta hasoru invazór sira.

Esperansa ba Ukun Rasik-an mihis ba dadaun, wainhira governu Soeharto konsagra iha Lei númeru 7/76 iha loron 17 jullu 1976, hodi aneksa ba integrasaun antigu kolónia portugés Timor hanesan 27.ª provínsia iha Estado Unitáriu Indonézia. Nune’e mós, ho operasaun “Cerco e Aniquilação” harahun tiha “base de apoio” iha tinan 1978.  Hetok a’at liu tan, Prezidente daruak RDTL, Nicolau dos Reis Lobato, mate iha batalla husi tropa Indonézia sira, iha loron 31 dezembru 1978.

Ho Nicolau Lobato nia mate[11], forsa resisténsia ka mílisia Fretilin sira dezmoralizadu, lakon esperansa katak Timor sei bele liberta-an husi invazór ka kolonialista sira. Maske, seidauk asume papel importante nu’udar Komandante, maibé, Xanana hahú reorganiza funu[12], liliu haforsa kontaktu entre frente armada no hahú lansa luta foun liuhusi kontaktu ho populasaun sira hodi forma frente klandestina.

Nune’e, iha “primeiru Konferénsia Nasionál”, iha loron 3 marsu 1981, ho lian ida Asuwain Falintil sira fó fiar tomak ba Kayrala Xanana Gusmão, atu asume lideransa másimu ba luta:
a liderança de Xanana assumiu três papeis distintos. Foi nomeado comissário politico nacional do corpo político, comandante supremo das FALINTIL e o Presidente do Conselho de Resistência Revolucionário Nacional (CRRN)[13]”.

Grasa ba Na’i Maromak iha Leten aas ba! Tan sei haraik ba rai Timor, oan mane ida-ne’ebé hatene hader husi ahukdesan funu nian, hodi inkarna iha nia-an modus vivendi, valores no hahalok gloriosa ne’ebé nia kompañeiru iha Semináriu hatudu tiha ona: “renascer das cinzas do esquecimento”. Ho fini musan ka semente kristaun nian, inkarna iha nia lala’ok moris Padre Igreja sira nia liafuan: “o sangue dos mártires é a semente do cristianismo”, nune’e mós, raan ne’ebé nakfakar husi mártires inosentes sira iha foho lolon no fatuk-kuak sira sei sai hanesan fini ida hodi luta ba autodeterminasaun, ne’ebé inkarna nia espíritu luta nian: “pátria ou morte”, “resistir é vencer”, tuir lala’ok ninia kompañeiru luta nian: “a última bala é a minha vitória” no “a nossa vitória é apenas uma questão de tempo”.

Semente kristaun ne’ebé Xanana iha, fó kbiit ba nia atu halo mudansa estratéjiku ida ba luta. Nia hatene no senti katak iha kompañeiru ne’ebé uluk hamutuk iha Semináriu sei ajuda no fó suporta ba nia luta ida-ne’e. Figura ne’ebé dahuluk liu ba nia pensamentu polítiku maka Dom Martinho Lopes da Costa, bispu diosese Díli. Sei grava iha ita hotu nia memória, enkontru istóriku entre Dom Martinho Lopes no Xanana Gusmão iha Mehara - Lospalos. Enkontru ida-ne’e, lori mudansa boot tebes ba Igreja Katólika atu partisipa di’ak liu tan iha prosesu luta ba Ukun Rasik-an[14], hodi tau iha lema juventude Katólika: pro eclessia et patria. Ho partisipasaun ativa husi Igreja Katólika iha prosesu ba autodeterminasaun motiva liu tan Asuwain Falintil sira atu reziste hasoru okupasaun ilegal husi Indonézia iha rai Timor.

Iha ámbitu internasionál, faktu istóriku ida-ne’ebé akontese iha 1982, iha Asembleia Jerál ONU, liuhusi Rezolusaun númeru 37/30 ne’ebé fó posibilidade atu Portugal no Indonézia, liuhusi ONU atu rezolve kauza Timor, hodi fó posibilidade di’ak liu ba Timor atu bele luta ba autodeterminasaun. Maibé, iha votasaun votus 50 favor ba aneksasaun, votus 46 kontra no abstensaun 50[15]. Diferensa votus ha’at ne’e sei fó posibilidade boot ba kauza Timor atu bele diskuti iha Asembleia Jerál Nasoens Unidas. Nune’e, de factu Timor pertense ba Indonézia, maibé de jure, ONU rekoñese Timor nu’udar poténsia administrativa provínsia ultramariñu portugés nian.

Nu’udar líder vizionáriu no Komandante Supremu observa katak nia Aswain sira hasoru difikuldade hodi halo mobilizasaun no kontaktu ho populasaun, Xanana inísia prosesu “cessar fogo ka kontak damai[16]”, hanesan meius ida atu fó tempu ba sira atu reorganiza funu hasoru invazór. Nune’e, ho tulun husi fileira UDT, Mario Viegas Carrascalão, realiza duni enkontru istóriku entre Xanana Gusmão ho Komandante Gatot, iha Laline - Larigutu.

Iha períudu 86-89, nu’udar líder karismátiku no vizionáriu, Kayrala Xanana Gusmão, nia mehi ba unidade nasionál, hahú hatudu-an, wainhira iha loron 24 marsu 1986, ofisializa iha Lisboa Convergência Nacional Timorense (CNT) [17] entre UDT no Fretilin, husi ne’e Xanana hatudu intensaun atu despartidariza tiha Falintil husi partidu Fretilin, nune’e, Falintil sai nu’udar liman kroat povu nian. No, iha tempu ne’ebé hanesan Xanana anúnsia ninia demisaun husi Fretilin[18]. Nune’e, iha tinan 1988, Xanana estabelese CNRM[19], muda tiha liafuan “revolusionáriu” ba “Maubere”, nu’udar sumbriña ida hodi halibur ema hotu atu luta ba Ukun Rasik-an. Interesante tebes ita observa mós katak iha tempu hanesan José Ramos Horta mós deklara rezigna-an husi Fretilin[20].

Husi ne’e, istória Timor nia luta ba Ukun-an hahú, neneik maibé bebeik, hadeer-an husi ahukdesan funu nian, ho prezensa husi Sua Santidade Amu Papa, João Paulo II[21], iha Tasi-tolu, Timor-Leste. Nia mai nu’udar bibi-atan atu halibur ninia bibi sira. Nia mai lori mensajen pás no esperansa. Enkoraja Timor oan sira atu sai “sal da terra” no “luz do mundo”, iha moris lor-loron ne’ebé nakonu ho caos, ne’ebé komete husi invazór sira hodi larespeita sakralidade husi moris ne’e rasik. Momentu istóriku ida-ne’e, sai nu’udar esperiénsia ida ba Santu Padre atu bele denúnsia hahalok brutalidade husi invazór[22] sira iha nia intervensaun sira tuir mai kona-ba “causa de Timor”.

Atu observa mós katak iha dekada ida ne’e, estudantes universitárius sira iha Indonézia harii organizasaun RENETIL[23], ho nia figura Fernando Lasama de Araújo, ho objetivo prinsipál atu halo “indoneziasaun no internasionalizasaun kauza timorense” liuhusi atividade “guerilha urbana” ho filosofia koñesida: “antes sem título do que sem Pátria”. Ou organizasaun estudantil seluk hanesan OJECTIL ne’ebé kuiñesidu ho lema: “estudar lutando e lutar estudando”.

Hafoin liu tiha tinan rua husi vizita Sua Santidade João Paulo II, mosu akontesimentu drástiku, ne’ebé halakon juventude barak nia vida: Masakre Santa Cruz. Ho filmajen ne’ebé Max Stahl fó sai ba mundo internasionál[24] soke povu barak ninia sensibilidade no fó dalan ba grupo soliedariedade oi-oin hodi luta ba Timor ninia kauza: “era preciso pagar o preço do sangue pela sua revelação aos olhos do mundo[25]. Husi trajedia Santa Kruz fanu ema hotu ninia konxiénsia no sensibilidade atu luta ba autodeterminasaun Timor nian.

Iha loron 20 novembro 1992, tuku ha’at loro-kraik, wainhira tropa Indonézia sira kaptura Xanana Gusmão iha Lahane, kauza konstranjimentu katak Timor lakon duni ninia independénsia. Maibé, kapturasaun no prizaun ne’ebé Xanana enfrenta hanesan meius ida atu loke odamatan kauza Timor nian ba mundo internasionál. Faktu hatudu hanesan nasaun barak husu ba Indonézia atu bele liberta tiha Xanana[26]. La’os de’it ida ne’e, iha Cipinang rasik loke dalan ba Xanana atu bele kontaktu direta ho movimentu estudantil ne’ebé luta atu hatuur Indonézia nu’udar nasaun demokrátiku[27]. Xanana aproveita Cipinang hanesan fatin “tahanan politik” atu bele aumenta vizibilidade Xanana nian ba mundu internasionál. To’o ema konfigura Xanana hanesan líder istóriku África do Sul, Nelson Mandela, iha Sudezte Aziátiku[28].

Nune’e, iha períudu 92 to’o 99, Juventude Loriku Aswain sira ativa tebes iha movimentu rede klandestina hodi organiza manifestasaun oi-oin hasoru governu invazór sira, la’os iha terítoriu rai-laran de’it, maibé, mós iha rai-liur, liliu iha Indonézia rasik, liuhusi movimentu estudantil hanesan Renetil, Impetu, Ojectil, Fitun, Brigada Negra, DSMPTT, nsst. Faktu istóriku hatudu mós ho Bill Klinton, ne’ebé sai Prezidente Norte Amerikanu iha 1993, ne’ebé loke dalan foun ba polítika esterna amerikanu nian kona-ba kauza Timor. Korrupsaun ne’ebé governu Soeharto komete halo nia sai vulnerável liu tan ho krítikas polítikas ne’ebé halo nia mout iha dezastre ekonómiku iha 1997[29].

Iha frente klandestina ativa tebes liuhusi instalasaun rede klandestina kuaze iha terítoriu nasionál tomak: “a nível regional, sub regional, NUREPS no Celkom[30]”.

Iha frente armada organizadu tebes hahú husi kedas iha dékada 79 no 80, iha prosesu reorganizasaun ba funu husi Maun-boot Xanana. Iha períudu 1993, Taur Matan Ruak, enkuantu, Xefe Estadu-Maior, reorganiza frente armada ba kada rejiaun: “A região n.˚ 1, a leste do Matebian, a n.º 2, a oeste da mesma montanha, até a linha de Vemasi a Natarbora, a n.º 3, desde a mesma linha à estrada de Díli a Same, e a n.º 4, entre esta estrada e o território de Timor Ocidental[31]

Iha frente diplomátika, ho esforsu boot ne’ebé Maun Ramos Horta halo, brani no ativu tebes hodi lori kauza Timor ba iha meza Asembleia Jerál ONU nian. Husi ne’e, mundu internasionál fó prémiu Nobel da Paz ba Timor oan na’in-2: José Manuel Ramos Horta e Carlos F. X. Belo, bispu Díli. Prémiu ida ne’e sai hanesan ai-tarak ida hodi sona diplomasia indonésia ninia fuan, iha eventu internasionál:
o premio foi um impulso importante para os timorenses e um revés para os indonésios, que foram postos na defensiva por um fórum internacional com uma enorme capacidade  para influenciar a opinião pública[32]

Tan ne’e, asuntu kona-ba kauza Timor sai manas liu tan iha ajenda reuniaun Asembleia Jerál ONU nian, hodi fó presaun ba Indonézia kona-ba krime ne’ebé komete husi militár sira iha Timor. Nune’e mós, krise ekonomia ne’ébé afeta ba instabilidade polítika iha Jakarta, nune’e, iha loron 21 dezembro Soeharto demite husi kargu Prezidente, loke dalan ba implementa sistema demokrasia iha Indonézia, ho ambiente foun ne’ebé proporsiona husi governu Habibie nian.

Ho situasaun difísil ne’ebé Indonézia hasoru hela, fó oportunidade di’ak ba Xanana Gusmão atu formaliza nia estratejia liuhusi mudansa postura polítika, husi CRNM ba CNRT. Mudansa ida-ne’e, buka hakuak Timor oan tomak, hodi luta ho objetivu ida de’it: libertação da Pátria. Iha Peniche-Portugal, Timor oan tomak ne’ebé ho vontade di’ak, tuur hamutuk deklara ba mundo katak laiha ona, UDT ka Fretilin, ami lian ida de’it: mate ka moris ukun rasik-an[33]. Nune’e, Unidade Nasionál suku metin iha Peniche, Timor oan sei lafahe malu tan, hamutuk ita bele liberta pátria.

Ho lideransa Prezidente RI, BJ Habibie, ne’ebé respeitu ba prinsípius fundamentais ema hotu nian ba autodeterminasaun, mak iha loron 27 janeiru 1999, nia anúnsiu ba mundo tomak kona-ba intensaun atu hala’o konsulta popular iha Timor, hodi fó liberdade ba povu atu deside rasik ninia destinu.

Tanba Timor oan lian ida de’it ona, hamriik iha sumbriña CNRT (Conselho Nacional da Resistência Timorense) nia mahon, fó posibilidade ba Sekretáriu Jerál ONU, Kofi Annan, hodi hamosu “Acordo Nova Yorke[34]”, iha loron 5 maio 1999, ne’ebé asinadu husi Indonézia, Ali Alatas, no Portugal, husi Jorge Gama, ho supervizaun husi ONU, atu realiza konsulta popular iha Timor ne’ebé monu ba loron 30 agostu 1999.

Nune’e, liu tiha fulan ida, ofisialmente, bandeira ONU hasae iha Timor, ne’ebé halo ema barak kontente no hakilar: “Viva Xanana” no “Viva UNAMET”[35]. Ho figura esperiente no matenek, ONU hili Ian Martin, nu’udar xefe UNAMET, hodi lidera prosesu tomak kona-ba konsulta popular iha Timor-Leste. Hahú husi rejistu ba populasaun to’o loron realizasaun ba konsulta popular. Timor oan tomak ho entuziazmu, kuaze 98,4%, ho aten brani ba tuir votasaun. Husi rezultadu votasaun, iha 30 de agosto 1999, povu Timor deside atu separa husi Indonézia ho votus a favor ba autonomia 21,5% no 78,5% hili ukun rasik-an, ne’ebé anúnsia husi Ian Martin, iha loron 4 setembro 1999.

Hafoin anúnsia tiha rezultadu, Timor dala ida tan fila ba caos, Timor oan rasik maka oho malu, sunu uma, harahun edifísiu sira governo nian, nune’e, Timor fila ba ahukdesan. Konsellu Seguransa ONU laautoriza intervénsaun wainhira lahetan konvite ofisiál husi Indonézia. Ho ameasa husi Prezidente Estadus Unidus, Clinton, mak iha loron 12 setembru 1999, Indonézia aseita atu forsa manuténsaun da pás bele tama iha Timor.

Solidariedade internasionál kontinua hakilar kona-ba krime ne’ebé akontese iha Timor, iha loron 20 setembro 1999, forsa Interfet ne’ebé komanda husi Jenerál Peter Cosgrove tama iha Timor hodi bele kria estabilidade ho pás iha rai-laran. Atu kria administrasaun provisória ida, Sekretáriu Jerál ONU, Kofi Annan, hili diplomata brazileiru, Sergio Viera de Mello, lidera UNTAET, atu mai prepara prosesu konstrusaun Estado no Nasaun Timor-Leste. UNTAET hahú forma Konsellu Konsultivu ne’ebé konstituidu ho nia membru na’in-7 husi CNRT, grupo partidu polítiku sira seluk na’in-3, igreja katólika na’in-1, Sergio Viera de Mello, no membru na’in-3 husi UNTAET[36].

Iha agostu 2000, Xanana eleitu nu’udar prezidente iha Kongresu Nasionál CNRT[37], maibé, mehi ida-ne’e labele realiza tan iha tempu ne’ebé hanesan Fretilin no UDT deklara-an sai husi CNRT, iha ne’e “unidade nasionál” ne’ebé suku metin iha Peniche, hahú nakfera, hodi loke dalan ba eleisaun demokrátiku iha Timor-Leste[38]. Nune’e, iha loron 9 juñu 2001, Xanana disolve CNRT, antes hakat ba Eleisaun Asembleia Konstituinte. Husi ne’e, povu fó fiar ba partidu istóriku Fretilin inisia prosesu konstrusaun Estado no Nasaun. Husi ne’e, iha 22 marsu 2002, membru Asembleia Konstituinte sira aprova Constituição da República Democrática de Timor-Leste. No mós halo eleisaun presidénsial, iha loron 14 abril 2002, ne’ebé maioria povu Timor, 82,7% hili Kayrala Xanana Gusmão nu’udar Prezidente Repúblika.

Nune’e, iha loron 20 maio 2002, ho prezensa husi Sekretáriu Jerál Nasoens Unidas, Kofi Annan, iha Tasi-tolu, Timor-Leste, la’os proklama independénsia, maibé restaura fila-fali ninia independénsia ne’ebé Proklama tiha ona husi Prezidente Francisco Xavier no membru CCF sira,  iha 28 novembru 1975. Nune’e, Timor-Leste sai hanesan nasaun soberanu iha mundo rai-klaran hafoin restaura tiha nia independénsia, iha loron 20 maio 2002 no iha loron 27 setembro 2002, ofisialmente, Timor-Leste hatuur nia-an hanesan membru ba Organizasaun Nasoens Unidas ba 191 no hanesan nasaun ida-ne’ebé foun liu iha sékulu XXI.

Ne’e maka memória koletiva ne'ebé povu koko iha sira nia moris, hanesan fatuk ida-ne'ebé badaen sira halibur hamutuk hodi konstroi kastellu ida hanaran: Repúblika Democrática de Timor-Leste. Mai ita hamutuk fó onra no omenajen ba erói sira-ne'ebé harii kastellu ida-ne'e.

Ad spe: interiorizasaun valores resisténsias ba konstrusaun Nasaun ho esperansa.

Hafoin, hala’o tiha ezersísiu revizitasaun ba memória luta nian, ne’ebé dalaruma lori dezeju ka anseiu atu revolta ka espíritu liriku ba liberdade total, lori ita ba hanoin mós Santo Agonstinho de Hipona nia liafuan: “um presente das coisas passadas que é a memória, um presente das coisas que é a vida e um presente das coisas futuras que são expectativas”. Ho espetativa atu harii futuru ida di’ak liu ba Timor maka ita labele hateke ba memória pasadu ho remorsu maibé hanesan esperiénsia, ne’ebé iha ditadu popular dehan “a experiência é a mãe da ciência e a mestra da vida” atu bele konstrui nasaun Timor-Leste, hanesan dehan Shah Rukh Khan iha filme Dear Zindagi: “don’t let the pass blackmail your present to ruin a beautiful future”. Filosofia polítika ida-ne’e mak implementa husi Maun-boot Xanana, pós referendu hodi harii CAVR no CVA, ho objetivu atu kura tiha kanek sira-ne’ebé povu senti durante luta ba libertasaun.

Nune’e, loron 30 agostu 1999, la’os aprezenta memória trauma no triste, maibé, hanesan kondisaun sine qua non ba moris hias povu nian husi “cinzas de esquecimento do mundo  internacional” nian, iha periudu ida-ne’ebé naruk tebes hodi luta ba ezije direitu fundamental ba autodeterminasaun husi povu sira-ne’ebé deskreve iha Declaração Universal dos Direitos Humanos.

Loron 30 agostu 1999, reprezenta fin husi izolamentu povo Timor nian ba Mundu Internasionál, hodi loke dalan foun ba era globalizasaun, ho nia vantajen no desvantajen tomak, hodi abzorve tiha kultura povu Timor nian ne’ebé tranzmite hosi bei’ala sira husi jerasaun ba jerasaun,  ho valores foun no kultura foun era globalizadu nian ne’ebé domina iha povu sira-nia moris kuotidianu.

Loron 30 agostu 1999, marka mós fin husi konseitu "unidade nasionál" ne'ebé asina iha Peniche - Portugal, hodi fó dalan ba Timor oan tomak atu hamriik iha sumbriña ida de'it: CNRT nia mahon, hodi loke dalan ba "jogu demokrático" tuir regras demokrasia nian, ne'ebé atualmente labele ona suku fila-fali "unidade nasionál" ida ne'e, tan de'it partidus polítikus sira ne’ebé tane aas liu no defende liu interese pessoál no partidáriu. Ezemplu konkretu maka, hafoin asina tiha konkordansia entre Timor no Australia kona-ba delimitasaun fronteira marítima ne’ebé testemuña direita husi Sekretáriu Jerál Nasoens Unidas, Dr. António Guterres, iha loron 6 marsu 2018. Hafoin, iha ona konkordansia entre nasaun rua atu ratifika Tratadu Fronteira Marítima entre Timor no Australia, ne’ebé koinside ho selebrasaun tinan 20 konsulta popular, maibé, Timor oan sira lahatudu ninia unidade nasionál hodi defende interese lulik ne’ebé sosa ho ruin no raan husi ema ba’in ne’ebé fó-an ba mate hodi harii nasaun lulik ida-ne’e. Maske, iha diverjensia polítika maibé ita hotu “louva” no “reverência” ba luta persistente no determinante husi Maun-boot Kayrala Xanana Gusmão, ne’ebé konsege hatuur ona delimitasaun fronteira marítima ho Austrália no hahú ona diskusaun ba fronteira terestre no marítima ho Indonézia.    

Loron 30 agostu 1999, representa fin últimu husi peregrinasaun povu nian iha dezertu funu nian ba "libertação da pátria", maibé loke mós espasu ba luta foun:  "libertação do povo" husi kiak no mukit, tuir promesa luta nian: halo Timor Lorosa’e sai hanesan “uma terra boa e vasta, onde há leite e mel com fatura”(Êxodo, 3,8), ba Timor oan tomak, sein haree ba rasa, kultura ka relijiaun. Pós 30 agostu 1999, povu iha espetativa boot ba mudansa drástika iha sira nian moris ida-ne'ebé di'ak liu, ne'ebé filosófu grego sira hanaran eudaimonia no latino sira traduz: summum bonum no bonum commune, iha inglés the good life. Ema indonézia sira babain dehan gemah ripah loh jinawi. Maibé, mehi lulik ida-ne’e parese difisil tebes atu povu sira bele senti iha sira-nia moris kuotidianu. Povu seidauk senti iha sira-nia moris “susu-been no bani-been” ne’ebé promete husi founding fathers sira. Maske nune’e, Governu labele halo “milagre” hodi rezolve buat hotu, neneik maibé bebeik, povu ida-ne’e sei bele senti iha sira-nia moris promesa sira husi founding fathers atu halo Timor sai duni “Terra prometida” no “paraíso” ba Timor oan tomak, hanesan mós ho Profeta Simeão, tempu ruma founding fathers sira sei dehan: “Agora, Senhor, deixai o vosso servo ir em paz, segundo a vossa Palavra. Porque os meus olhos viram a vossa salvação que preparastes diante de todos os povos” (Luc 2:29-31).
                                               
Nune’e, iha momentu istóriku ida-ne’e la’os de’it ita atu festeja vitoria povu nian, maibé mós hanesan loron espesial ida mai ita, hodi koko atu bele halo introspeksaun ba ita ida-idak nia-an, hodi husik ba kotuk diferensa no antagonizmu sira, atu espíritu “30 agostu 99” bele halibur fila-fali Timor oan sira hodi luta no funu hasoru “kiak no mukit”, hodi lori povu ida-ne’e ba moris ne’ebé di’ak no prósperu.

Parabéns ba povu Timor oan tomak ne’ebé selebra loron 30 agostu nu’udar loron  vitória popular  hodi determina destinu rai lulik ida-ne’e nian.
Obrigadu ba’in ba solidariedade internasionál ne’ebé fó tulun no solidariza ba “causa timorense” iha ámbitu internasionál.
Last but not least, parabéns no obrigadu ba’in ba Maun-boot Kayrala Xanana Gusmão  ba vitoria foun: Delimitasaun Fronteira Marítima entre Timor-Leste no Austrália, nune’e mós, Timor-Leste no Indonézia.

*Opinião pessoal do cidadão remota da aldeia Cassamou, Suco Seloi Craic, Município de Aileu, Timor-Leste.

Bibliografia

BOBBIO, Norberto, O Futuro da Democraciauma defesa das regras do jogo, 6ª edição, Ed. Paz e Terra, Rio de Janeiro, 1986.
CARRASCALÃO, Maria Ângela, TAUR MATAN RUAK Vida pela Independência, Lidel, Lisboa, 2012.
COMITÉ ORIENTADOR 25, Revista História da Resistência, Edisaun I, janeiru-juñu 2019.
JOÃO PAULO II, Angelus, in «L’Osservatore Romano», ed. Port. 18/9/99.
JOÃO PAULO II, Homilia em Tasi-tolu, 12-10-1989, in «L’Osservatore Romano», ed. Port. 22/10/1989.
PIRES, Paulo, Timor, Labirinto da Descolonização, Edições Colibri, Lisboa, 2013.
MATTOSO, José, A DIGNIDADE Konis Santana e a Resistência Timorense, Temas e Debates Editora, Lisboa, 2005.
NINER, Sara, Xanana Uma Biografia Política, Dom Quixote, Alfragide 2011.
SOARES, Dionisio da Costa Babo, Branching of the trunk: East Timor perceptions of Nationalism in Transition, Doctoral Thesis, The Australian National University, 2003.




[1] BOBBIO, Norberto, O Futuro da Democracia– uma defesa das regras do jogo, 6ª edição, Ed. Paz e Terra, Rio de Janeiro, 1986,30.
[2]Dare foi descrito como o “cadinho do pensamento nacionalista de Timor”. Cf. NINER, Sara, Xanana Uma Biografia Política, Dom Quixote, Alfragide 2011, 28.
[3]Termu Alemaun ne’ebé iha lian Indonézia dehan katak “masa pencerahan”
[4]Bele hare’e artigu ne’ebé hakerek husi Abílio Araújo: “Carta aberta ao Sr. Inácio Moura Barlaque – Sigilo ou Enigma?”, kontra tropa portugés ida ne’ebé minimiza feto timor oan sira nia dignidade ka poema sira ne’ebé hakerek husi Kayrala Xanana Gusmão ne’ebé tempu ne’eba nu’udar mós jornalista ida.
[5]Traduz ba lian malaio: Revolusi Bunga.
[6]“Os partidários do federalismo não admitiam a continuação da situação colonial e pretendiam uma autonomia com fortes laços com Portugal, porque o povu de Timor ainda não estava preparado, em todos os sentidos, para assumir a sua independência política. Talves, uma região autónoma com amplos poderes”. Cf. PIRES, Paulo, Timor, Labirinto da Descolonização, Edições Colibri, Lisboa, 2013, 46.
[7]“… entre o Novembro de 1974 e de Maio de 1975, havia a clara esperança de se conseguir formar um governo democrático independente, depois de criar um governo provisório encarregado de preparar as leis sobre a formação dos partidos e as leis eleitorais. Assim, foi estabelecida pela Comissão em 7 de Maio. A assinatura de uma coligação entre a Fretilin e a UDT, em 21 de Janeiro de 1975”. Cf. MATTOSO, José, A DIGNIDADE Konis Santana e a Resistência Timorense, Temas e Debates Editora, Lisboa, 2005, 43.
[8]“A guerra civil teve um efeito profundo na comunidade e em Xanana, que declarou: ‘A nossa revolução de espinhos penetrou na carne de todos os timorenses’”. Cf. NINER, Sara, op. cit., 41.
[9]“A respetiva cerimónia celebrou-se na tarde do dia 28 de Novembro de 1975, em Díli, em frente ao Palácio do Governo. A Bandeira de Timor-Leste substituiu a de Portugal. O Comité Central escolheu Xavier do Amaral para Presidente da República e Nicolau dos Reis Lobato para primeiro-ministro”. Cf. MATTOSO, José, op. cit., 54.
[10]“Este grupo ‘nacionalista – marxista’ coligou-se à volta de Mau Lear e Sahe enquanto uma facção de sociais-democratas representada pelo Presidente Xavier…”. Cf. NINER, Sara, op. cit., 44.
[11]“A morte do Comandante-Chefe das FALINTIL, Nicolau dos Reis Lobato, e dos seus companheiros, significou o fim da liderança fundadora da resistência”. Cf. CARRASCALÃO, Maria Ângela, TAUR MATAN RUAK Vida pela Independência, Lidel, Lisboa, 2012, 507.
[12]“Xanana passou todo o anos de 1979 e a maior parte de 1980 a reorganizar a guerilha, procurando animar, disciplinar, comandar os elementos dispersos por todo o território (…). Ao mesmo tempo, lançando as bases de cooperação entre a Resistência Clandestina e a Resistência Armada”. Cf. MATTOSO, José, op. cit., 88.
[13] Cf. NINER, Sara, op. cit., 93.
[14]“Foi dito naquele quarto e afirma que Lopes o aconselhou: ‘Filho, esquece o marxismo’. Lopes ajuda-lo-ia se ele unificasse a resistência e o povo em volta de um objetivo: o nacionalismo”. Cf. NINER, Sara, op. cit., 105.
[15]NINER, Sara, op. cit., 111.
[16]São três as exigências propostas por CRRN-Fretilin: (1) a retirada incondicional das tropas Indonésias; (2) a entrada de uma força manutêncão da paz das Nações Unidas; (3) realização de uma consulta livre ao povo. Cf. NINER, Sara, op. cit., 116.
[17]PIRES, Paulo, op. cit.,189-195.
[18]“Em 1986, Xanana enviou uma mensagem à comissão política da UDT em Lisboa indicando que as FALINTIL em breve estariam ‘fora do jogo político’. Xanana também data a sua demissão da Fretilin em 1986”. Cf. NINER, Sara, op. cit., 137.
[19]“Xanana usou pela primeira vez o acrónimo do Conselho Nacional da Resistência Maubere. O CRRN tinha sido substituído; a palavra ‘revolucionária’ foi excluída, abolindo esses ideias e substituindo-os por aspirações nacionalistas maubere moderna”. Cf. NINER, Sara, op. cit., 141.
[20] Cf. Horta, José Ramos, Carta Aberta – porque resignei da Direção da Fretilin, in PIRES, Paulo, op. cit.,271-281.
[21]JOÃO PAULO II, Homilia em Tasi-tolu, 12-10-1989, in «L’Osservatore Romano», ed. Port. 22/10/1989, 7.
[22]«O meu pensamento dirige-se de novo a Timor Leste, onde uma violência brutal continua e se enfurece também contra a Igreja Católica, desde há muito tempo artífice de diálogo e reconciliação (…) exprimo mais uma vez a total reprovação pelos graves abusos dos direitos humanos perpetrados naquele território, na vã tentativa de cancelar a vontade expressa pela população e as suas legítimas aspirações. Renovo o apelo a fim de que os responsáveis políticos e militares, bem como a Comunidade internacional escutem o brado dos débeis e indefesos, e vão logo em seu socorro”. JOÃO PAULO II, Angelus, in «L’Osservatore Romano», ed. Port. 18/9/99, p.1.
[23]“Resistência Nacional dos Estudantes Timorenses, moris iha loron 20 juñu 1988, funda husi estudantes bolseirus na’in 10: Lucas da Costa, Fernando La’Sama, José X. Gonҫalves, nsst”. Cf. COMITÉ ORIENTADOR 25, Revista História da Resistência, Edisaun I, janeiru-juñu 2019, 18-23.
[24]“Em Portugal, o público que viu as imagens na televisão, além de ter ficado revoltado com a violência gratuita e desenfreada dos militares emocionou-se vivamente quando ouviu as orações em português. Afinal Timor era muito próximo do que se pensava. Os telepectadores assistiam impotentes ao sofrimento injusto de irmãos abandonados há muito e já quase esquecidos”. Cf. MATTOSO, José, op. cit, 170.
[25]MATTOSO, op.cit, 167.
[26]“Secretário geral da ONU, Boutros Boutros-Ghali, e os Presidentes português e francês pediram a libertação de Xanana. Trinta e mil portugueses assinaram uma petição a exigir a libertação de todos os detidos”. Cf. NINER, Sara, op. cit, 181.
[27] “Xanana posicionou-se como o negociador central da resistência de Timor-Leste com o governo e o exército indonésios e interlocutores internacionais, essencialmente a ONU”. Cf. NINER, Sara, op. cit, 208.
[28] NINER, Sara, op. cit., 193.
[29] NINER, Sara, op. cit., 173.
[30] NINER, Sara, op. cit., 98.
[31] MATTOSO, José, op. cit., 209.
[32] NINER, Sara, op. cit., 205.
[33] “a reunião aconteceu em abril de 1998, na véspera da queda de Soeharto, em Peniche, a norte de Lisboa, com um grande apoio do governo português. A estrategia nacionalista independente conseguida com a criação do CNRM foi reforçada na convenção com a criação do CNRT, Conselho Nacional de Resistência Timorense. A palavra Maubere foi retirada do nome e substituída pela palavra Timorense, uma vez que a UDT se tinha oposto sempre ao termo ‘Maubere’ devido a sua associação à Fretilin. Para Xanana, ‘representou um refinamento do processo de união dos timorenses’. A posição de Xanana enquanto o epícentro da política timorense foi selada. Como principal moderador que tinha juntado todas as fracções no ultimo momento, Xanana garantiu o seu lugar na história e na política de Timor-Leste”. Cf. NINER, Sara, op. cit., 209-210.
[34] “o documento autorizava a entrada de uma missão das Nações Unidas em Timor (UNAMET) para administrar uma ‘consulta popular’ no dia 30 de Agosto ao povo timorense, para que aceitasse ou rejeitasse a proposta da autonomia da Indonésia”. Cf. NINER, Sara, op. cit., 229.
[35] Cf. NINER, Sara, op. cit., 230.
[36] NINER, Sara, op. cit., 254.
[37] “A resolução mais importante e unânime do Congresso foi o Pacto Unidade Nacional e a decisão da dissolução do CNRT quando fossem realizadas eleições democráticas e um governo tomasse posse”. NINER, Sara, op. cit., 255.
[38]“Doubts about the strengh of this East Timorese sense of unity began to emerge in the changing political landscape of the post-1999 period. This resulted in a new atmosphere of political division, a manifestation of public discontent toward leaders, competition for political recognition, the exchange of verbal insult among political leaders and political opponents, and an apparent breakdown of unidade nacional”. Cf. SOARES, Dionisio da Costa Babo, Branching of the trunk: East Timor perceptions of Nationalism in Transition, Thesis  of Doctoral,The Australian National University, 2003, 28.


20190726

Ho Prego Timoroan Sira Marca Ninia História Ba Libertação No Independência

HO PREGO TIMOROAN SIRA MARCA 
NINIA HISTÓRIA BA LIBERTAÇÃO NO INDEPENDÊNCIA


Hosi: Carlos da Silva L.F.R. Saky

Artigo ida ne'e halo reflexão kona ba processo balun relaciona ho referendum iha 1999, no liga mos ho processo construção estado, estado ida nebe moris mos hosi referendum. Referendum nudar mecanismo democrático ida nebe Nações Unidas usa hodi povo Timor bele determina rasik ninia direito ba autodeterminação.

Iha 1999, bainhira Indonésia aceita ona halo referendum iha Timor-Leste, buat nebe mosu uluk iha autor nia ulun mak “fim de tudo”.  Fim ba sofrimento, fim ba ameaças, fim ba terror, fim ba intimidação, fim ba mate no fim ba ocupação Indonésia. Liafuan "fim de tudo", foufoun mosu iha 1991, bainhira Portugal ho Indonésia halo negociação maka’as atu haruka Delegação Parlamentar Portuguesa (DPP) ida mai iha Timor, hodi haree rasik ho matan realidade Timor nian. Visita ne’e previsto atu halo iha fins de Outubro 1991. Iha biban ne’e, atu halo estudante Timoroan sira estuda iha Indonésia hodi fila hotu mai Timor, hodi hamutuk ho população halo manifestação boot iha Dili, RENETIL lança boato ida, ho visita DPP nian ne’e hanesan “fim de tudo”, fim ba ocupação Indonésia. Por acaso, sei relaciona ho visita ne’e, Comando Superior da Luta (CSL), iha plano ida, atu halo FALINTIL tun hotu mai vila, hamutuk ho população hodi halo acção boot ida, hodi hamos tiha hotu javanez (Indonésia) sira hosi Timor ou ita Timoroan sira mate hotu, tuir Comandante Xanana Gusmão nia liafuan. 

Desde Fevereiro de 1990, RENETIL prepara tiha plano de acção ida nebe bolu Operação Aurora, operação ida hodi halo acção boot iha Dili, iha Jakarta, iha Australia no iha Portugal. Plano ida ne'e haruka mos ba CSL, maibe lato'o cedo iha CSL nia liman, no ikus mai hetan crítica maka'as hosi Comandante Xanana Gusmão tanba, dehan la-coordena uluk ho CSL. Infelizmente, DPP cansela tiha nia visita no "fim de tudo" la-acontece. 

Iha 1999, mehi "fim de tudo" mosu hikas. Acordo 5 de Maio de 1999, iha Nova Iorque, hanesan lilin ida lori naroman ba liberdade no ukun-rasik-an. Referendum hanesan mecanismo democrático ida iha nebe Timoroan hotu-hotu sei participa direitamente iha decisão kona ba sira nia destino rasik.

Durante década rua resin, Timoroan sira luta no iha certeza katak, cedo ou tarde, Timor-Leste sei hetan ninia ukun-an, maibe lahatene ho certeza bainhira, hanesan baibain ema dehan: "A vitória é certa, o tempo é incerto". Maibe, Acordo 5 de Maio mai fo certeza ida katak, ukun-rasik-an sei acontece duni iha 1999. “Fim de tudo” sei acontece duni iha biban ne’e, tanba Timoroan sira sei tun hotu no vota hodi hakotu Indonésia nia ukun iha Timor-Leste. 

Ba autor, referendum hanesan processo ida hodi cumpre de’it formalidade, katak, hodi halo confirmação de’it ba vontade povo nian ba ukun-rasik-an. Iha biban neba, autor fiar, maioria hosi Timoroan sira, sei lahili autonomia basaa, durante período ocupação, mosu ona descontentamento generalizada ida ba Indonésia, tanba injustiça, atrocidades no violações direitos humanos oioin nebe Indonésia halo hasoru Timoroan sira. Fiar ida ne’e sai metin liu tan tanba, ema barak nebe iha ínicio hanesan defensor maka’as ba integração, incluindo figuras no fundadores APODETI balun, nebe iha influência boot mos fila-an ona, hodi defende fali ukun-rasik-an ba Timor. Resultado referendum iha 30 de Agosto de 1999 mai confirma duni autor nian convição, 78.50% (344.580), maioria absoluta hosi Timoroan sira, rejeita opção autonomia. Ho rejeição ne'e lori Timoroan sira ba restaura hikas ninia ukun-rasik-an, nebe FRETILIN proclama unilateralmente iha 28 de Novembro de 1975. 

Tinan ida ne’e, dia 30 de Agosto 2019, completa tinan 20 Nações Unidas organiza referendum iha Timor-Leste. Durante tinan barak, Timoroan sira exige ba ONU, Portugal no Indonésia, atu halo referendum iha Timor-Leste, hodi Timoroan sira bele decide rasik ninia direito ba autodeterminação. 

Iha primeiros anos ocupação Indonésia, FRETILIN nebe derrota ona UDT iha contra-golpe, halo hela guerra de posição ida hasoru militar Indonésia sira, nebe mai hamutuk ho força UDT no APODETI sira, nebe halai no atravessa ona ba fronteira sorin Indonésia nian. FRETILIN nebe sai vencedor iha contra-golpe, controla tomak ona território Timor, no proclama tiha ona República Demócrática de Timor-Leste iha 28 de Novembro de 1975,  mai ho palavra de ordem ida: “negociação não e nunca” kona ba direito Timoroan sira nian ba ukun-rasik-an. Katak laiha no sei laiha negociação ho força estrangeira ruma. Ikus mai, força sira Indonésia nian controla hotu ona vilas sira iha Timor laran tomak no haree solução militar impossível ona, FRETILIN halo recuo estratégico ida, hodi defende fali solução política no negociada ida. Ho mudança ne’e mak acontece diálogo ka conversações de paz entre Comandante Xanana Gusmão ho Coronel Purwanto, Comandante militar Indonésia nian iha Timor. Conversação de paz ne'e halo iha Larigutu, Osso, iha 1983. Iha biban ne’e mak Xanana Gusmão, nuda líder máximo Resistência nian, defende direito autodeterminação no referendum ba Timor-Leste. Antes ne’e, entre partido político hotu-hotu iha Timor, único APODETI mesak mak desde ínicio defende referendum. APODETI defende  integração Timor-Leste ba Indonésia, maibe tenki liu hosi referendum. 

Maski Resistência defende no exige ona referendum ba Timor-Leste, maibe ladun hetan eco maka'as. Referendun so hetan ressonância internacional maka’as ho surat bispo Belo nian, tanba bispo Belo nudar chefe Igreja Católica Timor, iha carisma boot, no iha influência maka’as ba Timoroan sira. Iha loron 6 fulan Fevereiro 1989, bispo Belo, nebe latahan ona haree Indonésia oho no halo tratamento aat oioin hasoru Timoroan sira, nia hakerek surat ba Secretário-Geral das Nações Unidas, Javier Perez de Cuellar, hodi husu referendum ba Timor-Leste, atu Timoroan sira deside rasik ninia futuro. Bispo Belo dehan tenki rona Timoroan sira liu hosi referendum ida, tanba to’o agora seidauk consulta ho povo, no Indonésia mak dehan povo hili ona integração. Parte balun hosi bispo Belo nia surat hakerek: 

Tomo a liberdade de escrever a Sua Excelência o Senhor Secretário-Geral para levar ao seu conhecimento que o processo de descolonização de Timor Português ainda não está resolvido pelas Nações Unidas e convém não deixá-lo no esquecimento.
Para nós o Povo de Timor, pensamos que temos de ser consultados sobre o destino da nossa Terra. Por isso, como responsável da Igreja Católica e como cidadão de Timor, venho pedir ao Senhor Secretário-Geral para iniciar em Timor o processo de descolonização mais normal e democrática que é a realização de um REFERENDUM. 
O Povo de TIMOR tem de ser ouvido através de um plebiscito quanto ao seu futuro. Até agora, o povo ainda não foi consultado. São os outros que falam em nome do Povo. É a Indonésia que diz que o povo de Timor já escolheu a Integração. Portugal quer deixar ao tempo a resolução do problema. E nós vamos morrendo como povo e como nação.
 Sua Excelência é um defensor dos direitos humanos. Peço-lhe que demonstre por actos o respeito pelo espírito e pela letra da Carta das Nações Unidas, que concede a todos os povos deste planeta o direito a decidir o seu próprio destino, livre, consciente e responsavelmente.
 Excelência, não há maneira mais democrática de conhecer o supremo desejo do Povo de Timor Oriental do que realizar um Refrendum para Timor, Referendum esse organizado pelas Naçõers Unidas.”

Iha biban ne’e kedas RENETIL haruka surat ida ba Secretário-Geral das Nações Unidas hodi fo apoio ba surat Dom Carlos Felipe Ximenes Belo nian. 

Surat bispo Belo nian hanesan bomba ida monu iha autoridade civil no militar Indonésia sira nia ulun, tanba primeira vez, bispo Belo, publicamente, hakerek surat ba Nações Unidas ho conteúdo político ida todan no incomoda tebes Indonésia. Autoridade militar no civil sira, incluindo académico no intelectual Indonésia balun, halo reação maka’as no fo naran oioin ba bispo, balu to’o halo ameaça ka halo plano atu oho bispo Belo.

 Desde ida ne’e, atu liu hosi surat, petição ka manifestação sira halo iha Timor-Leste, Indonésia, Australia, Europa, America no Asia, liafuan referendum sai hanesan ona palavra de ordem ida, nebe Timoroan sira kaer hodi exige ba Chefe Estado, Governo no comunidade internacional sira, hodi pressiona Indonésia hodi aceita halo referendum iha Timor-Leste. 

Autor nudar Timoroan ida nebe mos sai tama iha embaixadas, atu ocupa embaixadas estrangeiras iha Jakarta ka iha hasoru malu ho diplomata estrangeiros sira, assunto referendum sempre sai objeto de exigência ka discussão. Nune’e mos bainhira autor sai tiha ona ba li’ur, depois de co-lidera ocupação embaixada Estados Unidos da America iha Jakarta, iha 1994, hamutuk ho Domingos "Naga Soro" Sarmento Alves, iha colóquios no conferências internacionais iha rai oioin, nebe autor participa nudar orador, ka hanesan participante baibain, direito ba autodeterminação no referendum sempre sai assunto de discussão iha eventos internacionais sira ne’e.

Iha 1998, molok Acordo 5 de Maio de 1999, Nações Unidas buka consulta ho parte importante hothotu nebe involve iha problema Timor nian. Autor nudar responsável máximo Direção Geral Autónoma da RENETIL no Exterior (DIGAREX), hetan convite ida hosi embaixador Jamsheed Marker, Enviado Especial Nações Unidas nian ba Timor-Leste. Nia husu encontro ida ho RENETIL hodi rona organização ida ne’e nia hanoin relaciona ho Habibie, Presidente Indonésia, ninia proposta ida atu fo estatuto especial ba Timor. Consulta hanesan ida ne'e halo mos ho Conselho Central RENETIL nian iha Indonésia, nune’e mos ho organização Resistência sira seluk iha rai-laran no rai-li'ur. Iha Lisboa, iha 26 de Julho de 1998, autor rasik mak chefia delegação RENETIL nian ida, hamutuk ho Benjamim Martins no Martinho de Jesus Falcão, hetan malu ho Jamsheed Marker, iha Hotel Sheraton.  Iha encontro ne’e, autor ho firme expressa posição RENETIL nian, la-concorda ho estatuto espesial nebe presidente Indonezia, J.B. Habibie, propõe ba Timor-Leste, tanba aceita estatuto especial significa aceita mantém Timor-Leste iha Indonésia nia okos. RENETIL hanesan uluk, consistente defende dada força Indonésia hosi Timor-Leste, no tenki halo referendun hodi Timoroan sira decide rasik ninia futuro.
 
Luta ba referendum deficil mos hanesan luta ba ukun-rasik-an, luta ida naruk no todan, tanba Indonésia, desde ínicio, considera problema Timor-Leste nudar assunto ida consumado ona. Ba Indonésia povo Timor decide tiha ona ninia futuro liu hosi Declaração Balibo iha 1975, nebe husu ona integração Timor ba Indonésia, maski declaração ne’e rasik nudar resultado hosi manipulação política ida. Manipulação tanba declaração nebe halo iha ameaça nia okos, la’os halo iha Balibo, maibe halo iha Bali Beach, Indonésia.

Indonésia de propósito buka subar iha Declaração Balibo nia kotuk hodi rejeita halo referendum iha Timor, tanba sira hatene hanesan Resistência hatene katak, bainhira halo referendum mak derrota hein tiha ona Indonésia. Tan ne’e, desde ínicio kedas Indonésia la-aceita ho referendum.  Maibe, ikus mai, hakarak ka lakohi, Indonésia tenki aceita halo referendum iha Timor, tanba pressão la’os mai hosi de’it ona Timoroan no comunidade internacional sira, maibe mos hosi povo Indonésia rasik. 

RENETIL, organização estudantil resistência nian, desde ínicio década 90, define ona ninia estrategia ida nebe bolu “Indonésiação do conflito de Timor-Leste”. Liu hosi estrategia ne’e, RENETIL consegue convence ona povo Indonésia katak, povo Timor-Leste seidauk decide ninia futuro, tan ne’e mak sira lasimu presença Indonésia nian iha nia rain. Nune’e mos conflito militar iha Timor-Leste, la’os halo Timoroan deit mak sai vitima no mate, maibe Indonésia oan sira mos. Custos funu nian boot tebes ba Indonésia, funu ida la’os de’it halo sira nia ema mate barak maibe destroe mos sira nia economia. Tinan 20 resin ona Timoroan sira resiste, ne’e hatudu katak militarmente, biar Indonésia nudar força poderosa ida iha região, sira labele manan ona funu militarmente iha Timor-Leste. Resistência nebe mal armado mos labele manan funu militarmente hasoru Indonésia. To’o ona iha conclusão ida katak, qualquer parte, labele manan funu militarmente. Única solução nebe iha mak solução política, solução pacífica no negociada ida, mak liu hosi referendum. Hafoin povo Indonésia hatene ho loloos problema Timor nian, sira mos tun hamutuk ho estudantes Timoroan sira iha dalan, exige referendum ba Timor-Leste, no referendum sai agenda principal ba partido político balun iha Indonésia.

 Regime Indonésia nian hatene ona sira sei lakon iha referendum, maibe sira buka halo política koko sorte ida. Iha acordo 5 de Maio, Indonésia tau condição ida, sira so aceita halo referendum bainhira sira rasik mak kaer segurança ba referendum nian. Indonésia tau condição ida ne’e ho duplo objetivo: Primeiro, se Portugal no Resistência la-aceita ho Indonésia mak kaer segurança, ne’e significa sei dada naruk tan problema Timor no Indonésia continua mantém ninia ocupação iha Timor-Leste. Segundo, se aceita mak Indonésia sei usa ninia militar no polisia sira nebe hanesan segurança ba referendum hodi halo pressão, terror no intimidação, hodi Timoroan sira bele hili autonomia. Portugal foufoun la-aceita atu Indonésia mak kaer segurança tanba, sira ta’uk Indonésia sei usa ninia forsa sira nebe hanesan segurança hodi halo ameaça, terror no intimidação, hodi Timoroan sira ta’uk no vota ba autonomia. Resistência rasik la-importa atu Indonésia mak kaer segurança. Buat nebe importante liu ba Resistência mak tenki halo referendum no ema ida voto ida. Tanba Resistência fiar-an katak, biar Indonésia halo ameasa, terror, intimidação no oho Timoroan sira, maioria Timoroan sira sei tun vota no lahili autonomia. Prática sira hanesan terror, intimidação no oho la’os buat foun ba Timoroan sira. Injustiça, crueldade, barbaridade no violações direitos humanos oioin hasoru Timoroan sira, hamosu tiha ona descontentamento generalizada ida hasoru Indonésia. Rasão ida ne’e duni mak halo Timoroan sira sei lahili autonomia. Referendum hanesan única oportunidade ba Timoroan sira hodi hakotu sofrimento hothotu nebe Indonésia impõe ba sira. Ho rasão hirak ne’e mak Resistência usa hodi convence Portugal hodi aceita ho Indonésia nia exigência nune’e hodi fo fatin ba referendum. 

Parte hosi terror no intimidação atu Timoroan sira bele simu autonomia mak depois de assina tiha Acordo 5 de Maio, ho aceitação ONU, Portugal no Resistência nian katak Indonésia mak kaer segurança, militar Indonésia sira hahu kedas forma milicias iha Timor laran tomak. Hosi ne'e, ho apoio militar no policia Indonésia sira nian, milicias sira hahuu halo ameaças, sunu uma no oho Timoroan sira pro-ukun-rasik-an. Violência, terror no intimidação halo ho massivo, intensivo no sistemático antes no durante referendum la’o. Maibe povo decidido no determinado ba ukun-rasik-an. Decidido no determinação ida ne’e hatudu claramente hosi inan feton ida molok 30 de Agosto, biar iha terror no intimidação nia okos, bainhira entrevista hosi jornalista sira, nia hatan laho ta’uk no categoricamente: “Phui, anatomi mak lae duni!” Inan feton simples ida, tau lipa no lahatene sani no hakerek. Nia hakarak dehan “autonomia mak lae duni.”  

Povo decido no determinado ona atu hakotu ocupação Indonésia nian iha Timor-Leste. Tan ne’e, iha loron 30 fulan Agosto 1999, Timoroan sira, feto mane, jovem sira, ferik-katuas, deficiente ka lae, hotu-hotu ho aten brani tun, biar iha terror, intimidação no mate nia okos, sira forma nadodon iha fatin votação sira. Loron ida histórico tebes, tanba iha loron ida ne’e mak Timoroan sira hatudu acto heróico ida. Se iha ìnicio década 70, Borja da Costa dehan na ponta da minha baioneta, marcarei na história a forma da minha libertação” mak iha loron 30 fulan Agosto 1999, povo hatudu ba mundu, ho prego tutun, Timoroan sira marca ninia história ba libertação no ukun-rasik-an. 

Referendum nudar bala ikus ba Timor oan sira nian hanesan Nicolau dos Reis Lobato dehan, “a última bala é a minha vitoria”. Loos duni, liu hosi referendum Timor oan sira determina ninia vitória. Referendum hanesan kilat  povo Timor nian. Ninia bala ka kilat musan mak prego.  Ho prego tutun, povo Timor fo golpe final ba Indonésia no termina sira nia ocupação militar no administrativo iha Timor-Leste. 

“Fim de tudo” la-acontece kedas iha loron nebe fo sai resultado referendum iha 4 de Setembro de 1999, tanba militar Indonésia no milícias sira sei continua ho sira nia operação terror, intimidação no oho Timoroan sira. “Fim de tudo” foin acontece loloos iha fulan Outubro nia laran, hatadak ho soldado ikus Indonésia hit ain hosi rai Timor no tama iha roo hodi fila ba nia rain. Milicia balun halai labiban ba Indonésia, capturado no detido hosi força INTERFET no FALINTIL sira. Balun hetan tortura hosi população rasik.

Iha referendum, violência la’os provoca de’it hosi parte ida, hosi parte pro-autonomia no pro-ukun-an nian hotu, maibe halo ho massivo, intencivo no sistemático hosi parte pro-autonomia nian nebe hetan apoio maka’as no claramente hosi militar no policia sira Indonésia nian.  Violência la-acontece de’it iha Timor, maibe mos iha Portugal. Iha Lisboa, mosu violência ki’ik ida. Iha fatin votação, jovens grupo ida ataca Abílio de Araújo ho nia kaben. Triste haree Timoroan ho Timoroan sira ataca malun. Maibe mos estranho, líder destacado FRETILIN ida hanesan Abílio de Araújo, nebe desde inicio no kleur ona luta ba ukun-rasik-an, no iha obras barak iha FRETILIN, iha momento nebe determinante tebes ba ukun-rasik-an, nia ho ninia grupo fila-an tiha, sira halo fali campanhe a favor ba autonomia. Bele cumpreende, tanba sa mak jovens sira ataka Abílio de Aráujo ho nia kaben. Jovens barak lakon nia maun-alin, lakon nia inan-aman, no forçado hosi Indonésia hodi hosik hela sira nia rain, no tenki ba moris terus iha rai seluk. Abílio de Araújo ninia mudança de posição política ne’e, halo jovem sira haree nia hanesan traidor ida.  Sira lakon tiha respeito no simpatia ba Abílio de Araújo ho ninia grupo. Democraticamente, tuir loloos, respeita Abílio de Araujo nian opção, tanba referendum nebe hanesan mecanismo democrático ida, fo liberdade ba Timoroan ida-idak hili tuir nia opção. Maibe, moralmente, política Abílio de Araújo nian inaceitável.  Inaceitável tanba nudar líder boot ida, moris iha Portugal, iha rai livre ida, laiha ameaça, terror no intimidação hosi Indonésia, ninian maun-alin barak mate barbaricamente iha Indonésia nia liman, tanba luta ba ukun-rasik-an, maibe Abílio fila-an tiha, trai tiha nia maun-alin sira nia luta no mate, hodi defende fali autonomia. 

Autor rasik la-vota iha Timor, maibe vota iha Lisboa, tanba hafoin ocupação embaixada Estados Unidos da America iha 12 de Novembro de 1994, hamutuk ho estudantes na'in 28 seluk, sai tiha ba Portugal hodi continua luta iha Frente Externa ka Diplomática. Hanesan mos Timor oan sira seluk nebe sai ba li'ur tanba contra ocupação Indonésia, autor nia naran tama iha hela lista negra Indonésia nian, tanba ne'e labele fila mai vota iha Timor.

Referendum lori duni vitória boot no histórica ba Timor-Leste, maibe lori mos custos boot. Hafoin referendum no fosai ninia resultado ba mundo, Indonésia hatene katak, sira lakon tiha ona funu iha Timor, sira la’os de’it oho Timoroan inocente no indefeso sira, maibe sunu mutuk Timor tanba laran moras no moe. Sente moe no humilhado tanba rai poderoso ida iha Sudeste Asiatico, hafoin funu iha tinan 24 nia laran, lakon funu hasoru rai kiik ida nebe sem recursos militares no apoios internacionais. Indonésia provoca crise política, social, no humanitária boot, halo Timoroan sira fahe malu, oho malu, odio malu no vinga malu. Rihun atus refugia ba Dare no ai-laran balun Timor nian, no rihun atus mos refugia ba Indonésia. Sira nebe refugia ba Indonésia, barak mak sei hela iha Indonésia no seidauk fila mai sira nia moris fatin. 

Referendum mosu hosi resultado diálogo, negociação naruk no consenso entre parte sira hotu envolvida iha conflito. Referendum nudar mecanismo ida hodi tau iha prática direito autodeterminação nebe Timoroan sira kleur ona exige. Referendum nudar dalan justo, pacífico no democrático hodi Timoroan sira determina rasik ninia futuro. Maibe tanba imaturidade política no fácil monu iha jogo no manobra sira militar Indonésia nian, halo Timoroan sira monu iha violência no oho malu. Hahalok aat sira hanesan odio, vingansa, terror, intimidação no oho malu, tanbarazões políticas ka pessoais, tenki sai lição boot ba Timoroan hotu, hodi labele acontece no repete hikas iha futuro. 

 Biar iha referendum mosu excesso negativos balun nebe halo ema barak kanek, mate no lakon ninia uma no riku-soin sira, tanba imaturidade política ka problemas pessoais, maibe referendum loloos lori valores positivos nebe ita presiza kaer hodi hametin ukun-rasik-an. Hanesan mos iha referendum, iha processo construção de estado, participação povo nian iha decisão sira liga ho sira nia moris no sira nia futuro importante tebes. Precisa rona no acomoda povo nia aspiração, tanba ukun-an determina hosi povo. Decisão sira nebe Estado no Governo hola, tenki tetu no acomoda povo nia aspiração, tanba povo mak soberano loloos, povo mak determina ukun-rasik-an iha referendum liu hosi votu directo, ema ida votu ida, la’os determina ho kilat musan ka hosi lider sira. Qualidade de voto lider sira nian la-diferente ho Timor oan baibain ida nian. Lider sira apenas fo orientação. 

Hafoin ukun-an tiha, Timor-Leste adopta sistema multipartidarismo no pluralismo político. Pluralismo ida ne’e mai kedas ona hosi processo referendum nebe permite ba parte hothotu, nebe iha ponto de vista lahanesan kona ba problema Timor-Leste nian, hodi tuur hamutuk hodi halo dialogo, halo negociação hodi hetan consenso. Por exemplo negociação kona ba conteúdo Acordo 5 de Maio, kona ba se mak responsável ba segurança, sese mak atu tuir referendum, ema ida voto ida ka liu hosi representação, usa termo referendum ka consulta popular, marcação data ba referendum, no seluk-seluk tan. Ne’e signifika, processo referendum rasik harii iha principio no valores sira democracia nia leten. Negociação ida complexo, naruk no todan, maibe to’o ikus, hetan duni consenso hodi realiza referendum.

Loos duni, libertação no ukun-an Timor nian la’os simu hosi bandeiza ida, maibe liu hosi luta naruk no todan ida, liu hosi fakar ran no mate barak. Buat hirak ne’e hotu mak ikus mai obriga parte hotu-hotu tenki tuur hamutuk hodi hetan consenso katak, solução militar la’os opção nebe viável ona. Ho nune’e mak parte hothotu aceita ho solução política tuir dalan democracia nian. Luta naruk no todan ne'e, ikus mai hakotu liu hosi dalan política nian, mak referendum.

Ita bele dehan, Estado Timor-Leste moris hosi processo ida complexo, tanba inicialmente hahuu ho processo democrático ida, discute no koalia kona ba descolonização no autodeterminação, maibe interrompido tiha ho golpe UDT nebe halo Timoroan sira tama iha guerra civil. UDT ho FRETILIN halo funu hasoru malun. UDT derrotado iha contra-golpe, no Indonesia aproveita guerra civil hodi invade Timor-Leste. Indonésia consegue ocupa hotu vila sira iha Timor laran tomak, maibe sira la-consegue derrota FRETILIN no FALINTIL militarmente. Funu dura década 2 resin, laiha sinais atu hotu.  Em termos de corelação de forças, Indonésia superior liu FALINTIL, maibe FALINTIL nebe hosik hela tiha ona guerra de posição hodi tama guerra de guerrilha, susar tebes atu derrota hosi Indonésia. Parte 2 hotu to'o iha conclusão, parte ida lasei derrota parte seluk militarmente, tan ne'e, hakarak ka lakohi, fila fali ba solução política. Solução ida ne'e mak lori libertação no independência ba Timor-Leste.

Ohin loron Timor-Leste ukun-rasik-an ona no adopta principio Estado de direito e democrático. Ho nune’e bainhira ita koalia kona-ba construção de estado mak ita nia hanoin ho hahalok tenki tuir regras no lei sira nebe iha. Biar veterano ka la-veterano, biar luta ba ukun-an ka lae, laiha ema ida la'o iha lei nia leten. Ema hotu hanesan iha lei nia oin. Nune’e mos partido no político sira, bainhira halo política tenki tuir dalan sira democracia nian.

Infelizmente, ho triste ita assiste cena política sira nebe agora la’o daudaun iha ita nia rain, liuliu entre líder no figura histórico sira. Sira lahatudu exemplo diak ba geração foun sira atu aprende. Tanba de’it poder no hakarak hatudu se mak iha força, influência no manda liu, sira fila kotuk ba malun, laiha comunicação no diálogo entre sira. Sira la-aprende buat ida hosi ita nia história. Tinan naruk ita han malu no fahe malu tanba lakohi rona malu, lakohi diálogo. Crise política nebe lori ita monu iha conflito iha 1975 tanba fila kotuk ba malun no buka manan mesak. Crise 2006 no crise sira seluk, no ikus liu mosu impasse política nebe quase paralisa hotu funcionamento diak instituições sira estado nian no ninia impacto ladiak ba economia mos resulta hosi política infantalismo no la-democrático hosi ita nia líderes nacionais no históricos sira. 

Iha Parlamento Nacional, ita acompanha na'i deputados ho deputadas sira halo debate, hanesan loos ema iha mercado haksesuk malu, no balun hasai liafuan sira nebe tuir loloos la-merece hasai. Intervenção balun, lahatudu ética, la-educativo no la-dignifica liu uma ida nebe bolu Uma Fukun Povo nian. Parlamento Nacional sai tiha fali hanesan fatin ASBUN nian, la'os fatin de debate hodi esclarece sasan ba malun ka buka consenso ba assunto estratégico sira ka interesse nacional sira.

Iha debate kona ba lei 4, nebe iha ligação ho ratificação tratado fronteira marítima, lahetan consenso tanba na’in ulun sira labuka malu hodi halo diálogo no consenso, maibe lori de’it maioria hodi hanehan malu. Triste tebes acompanha debate iha Parlamento Nacional. Deputados hosi Maioria Aliança ba Progresso (AMP) balun, halo declaração hamoe no hatun-an tebes, dehan sira lakohi halo diálogo ho partido sira oposição tanba iha Constituição lahakerek liafuan ruma kona ba diálogo.  Deputado sira ne’e haluha tiha katak sira tuur iha Parlamento nudar ema político. Diálogo ne’e nudar mecanismo ida hosi democracia nian hodi tuur hamutuk no discute hodi hetan entendimento comum ka consenso ba assuntos estratégicos ka interesses nacionais sira. Político sira la’os ema militar nebe atu recorre acção militar hodi soluciona conflito ka divergência sira. Instrumento ba político sira hodi soluciona conflito ka divergência sira mak liu hosi diálogo. Se diálogo tenki hakerek iha Constituição mak bele halo, tanba sa mak sira tenki basa liman ba maun Xanana nebe ba mai Australia, Indonésia no rai seluk hodi halo diálogo hodi resolve problema fronteira marítima no terrestre? Tanba sa mak sira lahapara maun Xanana ba halo diálogo sira ne’e? Deputado sira ne’e tenki tau iha ulun katak, tanba mos liu hosi diálogo no consenso ne’e mak halo remodelação ba V Governo Constitucional hodi loke dalan ba FRETILIN tama iha VI Governo Constitucional nebe facilita rasik negociação ba fronteira marítima. Formação ba VIII Governo Constitucional ne’e mos resultado ida hosi diálogo entre CNRT, PLP no KHUNTO. Liu hosi diálogo mak sira entende malu hodi forma AMP. Labele haree diálogo hanesan buka atu fahe kadeira ba malun de’it, essência hosi diálogo liu tan ida ne’e. Diálogo nee parte ida hosi vontade diak político sira nian hodi buka solução no consenso ba assunto sira estratégicos ka nacionais nian, la necessariamente tenki fahe cadeira ba malu. Primeiro-Ministro ba halo diálogo ho Presidente da República, la’os tanba diálogo hakerek iha Constituição mak sira tenki semana-semana hetan malu, maibe atu discute no fahe hanoin ba malun kona ba assuntos estratégicos ka assuntos sira interesses nacionais nian. 

Construção estado no democracia sei la’o ho todan tanba dificulta rasik hosi ita nia líderes históricos no políticos egoístas no chauvenistas sira, tanba sira hatudo liu sira nia ego do que hamutuk hatudu dalan no constroe estado ida nebe sólido no democrático. Em vez de serviço hamutuk no fo apoio ba malu hodi hametin órgão sira estado nian, sira buka enfraquece órgão sira ne’e hotu. Balun usa Parlamento Nacional hodi impede Presidente da República hodi labele halo visita ba rai-li’ur no dificulta mos governo hodi labele hacompleta ninia elenco governamental. Karik sira hotu iha intenção diak atu promove boa governação, tuir lolos haruka naran sira nebe laiha caso ba Presidente da República hodi fo posse, maibe haruka fali naran sira nebe iha caso, hanesan fali atu tau sura ba malun. Bainhira Presidente da República lafo posse, sira usa ida ne'e hanesan rasão hodi fo sala no todan ba Presidente da República. Impasse política mosu tanba laiha vontade diak atu serviço hamutuk, maibe buka tau lasu ba malun no hatun malu. Liu tinan ida ona membro VIII Governo Constitucional seidauk completo tanba jogos infantis no mesquinhos sira ne'e. Além de ida ne’e, Parlamento Nacional, nebe nudar Uma Fukun povo nian, em vez de sai uma ida moos, sai fali fatin ba refugio ba ema sira nebe iha caso, tanba iha neba sira bele hetan imunidade. Sira usa sira nia maioria hodi taka dalan ba justiça, tanba bainhira tribunal husu atu levanta imunidade ba sira nebe iha caso, Parlamento rasik, liuliu maioria sira buka rasão oioin hodi labele levanta imunidade, tanba ema sira em causa ligado ho sira nia interesse no sira nia partido. Aat liu tan, líderes balun koko halo interferência ba serviço sira justiça nian hodi protege ninia ema sira. Taka malu tun sa’en la’os ona segredo ba ema ruma. Caso Emilia Pires nian no Francisco Kalbuady Lay nian, acontece iha ema hot unia matan laran. Ida halai ba Portugal tanba lahetan ona imunidade, seluk fila hosi rai-li’ur mai, teki-teki sai deputado tanba iha neba bele hetan imunidade.

Iha processo construção de estado, iha rai democrático ida, precisa tane aas mos buat ida bolu pluralismo democrático katak, bainhira iha diferenças ka divergências sira, la-precisa recorre violência ka buka manan mesak, tenki hatene halo cedência, tenki recorre dalan sira pacífico no democrático, aposta iha diálogo, negociação no buka consenso ba assuntos estratégicos sira.  Iha processo construção estado de direito no democrático hanesan mos iha referendum, tenki tane aas principio sira justiça nian, halo tuir regras de jogos democráticos nian no respeita opinião sira nebe lahanesan. Ohin buat hotu acontece iha ita nia matan laran, la’os lori argumentos ho rasões hodi convence malu, maibe lori maioria hodi hanehan minoria sira. Parlamento Nacional lasai tiha ona fatin ba concertação política, maibe sai fali fatin ba hatudu força no halo marginalização ba malun. So liu hosi diálogo ida franco no nakloke mak bele convence malu. Bainhira iha diálogo, la-entende no convence malu ona, mak foin recorre votação, la’os buat ki’ik boot tenki submete hotu ba votação de’it. Iha assunto balun merece hetan consenso tanba interesse nacional, la'os usa hodi halo política no buka votos.

Infelizmente, tanba de’it poder no buka manan mesak, líder barak lakohi diálogo, lakohi negociação, lakohi buka consenso, tanba sente-an matenek liu, hatene liu, bele manda mesak, bele halo buat hothotu mesak, no bele ukun mesak, hatudu momos carácter chavenista nian. Haluha tiha katak uluk luta ba ukun-an mos labele halo mesak hosi ema ida ka grupo ida, tanba ne’e mak iha período resistência nian, halo apelo barbarak no halo esforço hothotu hodi hametin unidade. Labele haluha mos katak construção de estado labele halo hosi ema ida ka grupo ida mesak. História no experiência hatudu, iha crise sira nebe mosu iha ukun-rasik-an nia laran, mosu tanba ego sira sem limites, lakohi rona malun, hakarak ukun no manda mesak. Crise sira ne’e to’o paralisa instituições no orgão sira estado nian. Povo sai fali refém ba ninia líder no político sira. Oinsa mak atu constroe no consolida estado se tau uluk ego político no pessoal iha oin? 

Saudoso Fernando de Araújo La Sama hosik hela lição diak ida, lição nacionalismo no patriotismo nian. Se de'it mak iha vontade diak no hakarak lori rai ida ne'e ba oin no hametin Estado  ida ne'e, tuir loloos sira haktuir buat nebe saudoso La Sama dehan:  “hau nia dignidade la’ aas liu dignidade Nação nian”. Katak ita ida-idak nia dignidade la-aas liu dignidade nação nian. La Sama tau iha prática, bainhira mosu crise loromonu no lorosa’e, nebe ameasa tebes integridade no unidade Timoroan sira nian, nia nudar Presidente da República Interino, haruka Força no PNTL, halo Operação Conjunta iha Ermera, iha baze PD nian. Nia la-interesse ho PD lakon votos iha Ermera. Nia tau uluk interesse nacional iha oin, tau uluk estabilidade, segurança, paz no unidade nacional iha oin, la’os interesse PD nian. Ida ne’e bele sai lição ba líderes no políticos sira hotu hodi hatun ego hodi tau interesse nacional iha oin, la’os interesse ida hakarak manan mesak. 

Iha ukun-an nia laran, em vez de trata adversário hanesan oposição democrático, trata fali hanesan inimigo. Entre inimigo sira maka laiha diálogo, maibe entre adversário sira, canal comunicação no diálogo sempre nakloke ba malun. Líder no político balun, haree hanesan atu fila fali ba política FRETILIN nian iha primeiro anos ocupação Indonásia nian: dialógo ka negociação não e nunca. Lamentável tebes. Sira lakohi aprende hosi lição boot povo nian nebe ultrapassa buat sira nebe susar atu ultrapassa nian, sira hakarak povo mak atu aprende fali sira nia política sira selok malu, fila kotuk ba malun no vinga malu. Nudar povo moe haree teatro sira ne'e. Saida mak ita atu aprende hosi sira?

Iha referendum 1999, Timoroan hotu-hotu, atu iha rai laran ka iha rai li’ur, hosi frente hothotu, tun no vota hodi fo vitoria ba ukun-rasik-an. Iha 2018, iha eleções antecipadas, tanba de’it tauk atu lakon, halo buat hotu la’o contrário. Nega malu, hatun malu no proclama-an luta mesak, haluha tiha katak ukun-an ida ne’e determina hosi povo, hosi Timor oan hothotu. Se Timoroan ho Timoroan nebe luta no terus hamutuk nega malu ona, sa tan ho sira nebe uluk vota ba autonomia. Timor biar rai ida kiik maibe natoon ba Timor oan tomak hodi halo nia moris, naran katak iha iniciativa, criatividade no badinas. 

Iha luta ba ukun-an la'os ita Timor oan deit mak luta, maibe iha mos grupos solidariedade internacionais sira nebe luta maka’as iha ita nia sorin. Organização solidariedade sira mak ajuda Frente Diplomática hodi halo campanhe iha rai oioin, no barak mos haruka tulun mai Frente Clandestina no Armada. Se ita Timor oan ho Timor oan nega malu ona, sa-tan ita nia maluk sira hosi organização solidariedade sira.

Triste tebes, haree líderes históricos sira admite ba ninia “jurkam” sira soran povo ba malun, soran Frente Armada ho Diplomática ba malun. Iha palco leten, iha loos sira nia mata laran, sira nia “jurkam” sira trata no hatun líderes históricos sira seluk, soran Frente Armada no Diplomática ba malun, sira tuur hamanasa no labuka evita ka halo los. Falsificação no manipulação ba história halo iha sira nia matan laran, maibe sira hosik de’it, tanba votos no poder mak sira interesse.

Iha campanhe ba eleições antecipadas, iha 2018, hakanek tebes espiriro unidade nacional nian, tanba líderes no políticos balun lafo exemplo diak. Sira proclama-an hanesan sira mesak mak funu, sira mesak mak determina Timor-Leste nia libertação no ukun-rasik-an. Sira previlegia mesak Frente luta nian ida, subestima no devaloriza frente sira seluk. Política ida la-construtivo no educativo. Política ida la-contribui ba processo construção de estado, política ida hatudu de’it odio ho vingansa. Ninia resultado mak mosu impasse política iha tinan hira ikus. Conserteza, se laiha comunicação, laiha diálogo ho negociação, lasei iha solução ruma. Solução so mosu hosi comunicação, mosu hosi diálogo no negociação. So liu hosi mecanismo sira ne’e mak foin bele hetan consenso no solução ba problema sira. 

Se unidade no participação Timoroan hothotu nian importante no determinante tebes iha vitoria ba ukun-rasik-an, mak unidade no participação Timoroan hothotu nian iha processo construção de estado mos indispensável tebes. Unidade, participação no contribuição Timoroan sira hotu nian hodi hametin instituição no orgão sira estado nian importante tebes. Processo construção de estado labele halo mesak hosi ema ida ka grupo ida ka rua, labele buka manan ka determina mesak. Tenki hatene halo diálogo no cendência hodi hetan consenso hodi tulun rasik processo construção de estado. Estado ne’e ema hotu nian, tan ne’e ema hotu tenki participa hodi constroe no hametin estado ne’e. Estado ne’e atu metin precisa hametin unidade entre Timoroan sira, hakribi violência no promove maka’as reconciliação, diálogo, cooperação, unidade, fraternidade no solidariedade. Tenki tane aas valores humanidade no dame nian, tane aas tolerância, respeita opinão sira nebe lahanesan, labele halo descriminação ba sese de’it tanba rasão política, ideológica, social, económica, ka crença nebe lahanesan. Iha processo contrução de estado, so kaer metin valores positivos hirak temi iha leten, foin bele harii socoedade ida metin, sociedade ida unido, fraterno, solidário, igualitário, livre, tolerante, participativo, inclusivo, democrático no próspero. So ho sociedade ida metin, unido, coeso, inclusivo, participativo no democrático mak bele sai alicerce di’ak ba estado ida metin no democrático, iha nebe bele lori Timoroan sira hotu ba iha moris ida livre, justo no prospéro. Liu hosi espirito referendum nian ita hametin liu tan ita nia democracia no unidade hodi lori Timor-Leste ba moris ida hakmatek no prospero.

Dili, 24 de Julho de 2019

Nota: Artigo ida ne'e hanesan opinião pessoal, la-representa organização ka instituição ruma nebe autor haknaar-an ba.