VISAO MISAO OBJECTIVO HAKSESUK BOLA FH KKN HOME FH LPV ARTIGOS FH MUZIKA LIA MENON FH RESPONDE

20190204

Kursu Promosaun Ofisial Inspetor PNTL Sei Hamosu Deskontente Barak Liu Duke Motivasaun Servisu


Fundasaun Mahein (FM), 4 Fevereiru 2019

Komunikadu Imprensa
Kursu Promosaun Ofisial Inspetor PNTL
Sei Hamosu Deskontente Barak Liu Duke Motivasaun Servisu

Iha loron 29 Novembru 2018 Ministériu Interior hasai Diploma Ministerial N.o 35/2018 de 29 de Novembro hodi halo promosaun ba membru PNTL sira husi kategoria Sarjentu tuir konkursu admisaun Kursu Promosaun Ofisial Inspetor (PKOI). Konkursu ne’e klasifika hanesan konkursu internu no nakloke ba membru PNTL hotu husi kategoria sira Sarjentu no aplika tuir alinea a) n.o 1) artigu 15 no rekezitu no kondisaun espesiais promosaun nia ba postu Inspetor Asistente ne’ebé mensiona iha Aneksu IV Dekretu-Lei N.o 16/2009 Rejime Promosaun PNTL nia dispozisaun. Maske prosesu ne’e foin hahu, insatisfasaun no polêmika hale’u ona iha membru PNTL sira husi kategoria sira Sarjentu no Ajente.

Portantu rekezitu sira iha konkursu admisaun KPOI tenke nivel edukasaun minimu baxarelatu ho kategoria sarjentu. Rekezitu ne’e tuir Fundasaun Mahein (FM) nia haree sei hamosu deskontente barak liu duke motivasaun servisu husi membru PNTL sira. Tamba rekezitu sira ne’e la tuir situasaun membru PNTL sira nian. Primeiru, membru PNTL sira ne’ebé ho postu Sarjentu maibe nivel edukasaun sekundariu deit. Exemplu,Komandante Eskuadra balu ho postu Sarjentu Xefe maibelabele hetan oportunidade tuir konkursu admisaun KPOI, tamba la mai ho kualifikasaun baxarelatu ka lisensiatura.Segundu, membru PNTL sira ne’ebé nivel edukasaun baxarelatu ka lisensiadu maibe ho deit postu Ajente. Idane’e akontese tamba membru PNTL balu la iha opurtunidade ba eskola ka asesu ba universidade no balu hetan opurtunidade ba eskola maibe la halo promosaun tuir pratika normal sira iha Rejime Promosaun PNTL nian.

Ironiku liu,membru PNTL ne’ebé Komandu PNTL rasik haruka ba eskola liu husi bolsu-estudu no gradua ona ho grau lisensiadu maibe nafatin iha kategoriaAjente.Lolos kursu espesializasaun sira nune’e promove automatikamente ba postu ne’ebé ekivalensia ho sira nivel edukasaun tamba koresponde duni ba servisu Institusaun PNTL nian.

Ho ida ne’e Komandu PNTL presiza haree fila-fali rekezitu sira iha konkursu admisaun KPOI nian no FM husu ba Komandu PNTL:

a) Tratamentu ne’ebéhanesan ba membru PNTL sira. Membru ne’ebé gradua husi Nasaun Kuba hetan promosaun sem liu husi testu ruma. Maibe iha mos graduadu husi Nasaun sira seluk ne’ebé foti kursu espesializasaun la hetan promosaun.

b) Identifika lisensiadu ne’ebé ninia disipliña siênsia koresponde ho servisu Institusaun PNTL nian.

c) Fó oportunidade ba lisiensadu hirak ne’ebé investe husi Instituisaun PNTL hasai kursu espesializasaun.

d) Fó oportunidade ba Postu Sarjentu ne’ebé iha titulu lisiensatura, maibe iha mos Postu Ajente ne’ebé mai ho kualifikasaun lisensiadu.

Tamba ne’e Komandu PNTLpresiza aprende husilisaun sira promosaun liu ba nian. Iha ne’ebé instatisfasaun barak liu duke motiva sira hodi halo servisu.Primeiru, lisaun ne’ebé presiza hadi’a - esperiensia husi promosaun tinan 2010 no 2012 membru PNTL la satisifas ho rezultadu promosaun nian, ikus mai rejigna-an husi PNTL.Deskontentimentu ba promosaun la’os deit hato’o rejigna-an, halo petisaun no keixa hasoru Komisaun Promosaun maibe impaktu seluk halo membru PNTL balu sai la disiplina. Segundu, lisaun ne’ebé kontinua no dudu profesionalismu- promosaun tuir membru PNTL sira nia espesializasaun no méritu ne’ebé akontese iha tinan 2014. Membru PNTL na’in lima ne’ebé ramata kursu espesializasaun iha area medisina husi Nasaun Kuba promove automatikamente tuir Rejime Promosaun PNTL nian sem liu husi kualker testu ruma. Iha ne’ebé Ajente Prinsipal na’in rua promove ba Inspetor Asistente no na’in tolu promove ba Primeiru Sarjentu.

Nune’e FM rekomenda:

1. Rekomenda ba Ministériu Interior no Komandu Jeral PNTL haree fila-fali rekezitu sira konkursu admisaun KPOI tuir realidade membru PNTL sira nian ne’ebé identifika ona iha leten. Nune’e bele evita polêmika no insatisfasaun husi membru PNTL sira no impaktu sira ba servisu PNTL nian.

2. Rekomenda ba Komandu Jeral PNTL fó prioridade promosaun ba membru PNTL sira ne’ebé ramata ona kursu espesializasaun iha ne’ebé rekursu ne’ebé PNTL rasik prepara liu husi bolus-estudu iha rai laran no rai liur hodi partisipa iha konkursu admisaun KPOI.

3. Rekomenda ba Ministériu Interior no Komandu Jeral PNTL haree fila-fali Rejime Promosaun PNTL 2009 no tau iha prioridade revizaun lejislasaun nian.

Atu hetan informasaun kle’an liu kona-bá asuntu ne’e bele kontaktu:

João Almeida
Acting Director
Email: almeidamahein@gmail.com
Telemovel: (+670) 7756 1184
Website: www.fundasaunmahein.org

20190202

PREZIDENTE REPÚBLIKA SEI HALO INTERPRETASAUN SISTEMÁTIKU MOLOK FOTI DESIZAUN



                                           Deklarasaun Nai PR Hafoin serimónia loron F-FDTL ba dala-18. iha Fatuhada,Dili, Sabadu ( 02.02.2019)/foto*     

                   Dili, 2 fevereiru 2019

Prezidente Repúblika Francisco Guterres Lú Olo sei halo interpretasaun sistemátiku ba Konstituisaun molok foti desizaun. Horseik, Prezidente Repúblika simu tiha ona Orsamentu Jerál 2019 husi Parlamentu Nasionál hafoin reapresiasaun husi deputadu sira.
Hafoin serimónia loron F-FDTL ba dala-18, Prezidente Repúblika hateten:
“Ha’u tenke estuda liuhusi interpretasaun sistematiku ida kona-ba artigu 145 konstituisaun no 95 númeru 2 no3 no artigu 88 númeru 3 atu bele aplika artigu 88 númeru 1.”
Parlamentu Nasionál halo reapresiasaun ba Orsamentu Jerál Estadu 2019 ne’ebé veta husi Prezidente Repúblika. Reapresiasaun ne’ebé hala’o iha 31 janeiru 2019 Prezidente Repúblika informa katak orgaun soberanu rua iha korespondénsia ba malu iha aspetu ida ne’e.
Iha mensajen Prezidente Repúblika bainhira veta Orsamentu Jerál Estadu husu Parlamentu Nasionál atu halo reapresiasaun hodi bele hadi’ak fila fali realokasaun orsamentu ba setór sira ne’ebé importante tebetebes ba povu nia moris hanesan agrikultura, edukasaun, saúde, bee moos no saneamentu báziku. Prezidente Repúblika hein katak reapresiasaun ba Orsamentu Jerál Estadu 2019 sei kontempla kestaun sira ne’e.
Prezidente Repúblika veta Orsamentu Jerál Estadu 2019 ho montante $ 2,132 biloens. Hafoin reapresiasaun husi Parlamentu Nasionál Orsamentu Jerál 2019 ne’ebé aprova ho montante $ 1.482 biloens. Redusaun ba Orsamentu Jerál Estadu ne’e tanba hasai tiha ona $ 650 miloens ne’ebé aloka ba sosa asoens partisipasaun husi kompania ConocoPhillips no Shell. Parlamentu Nasionál hasai alokasaun orsamentu ba sosa asoens partisipasaun tanba kontempla tiha ona iha Lei Atividade Petrolíferu ne’ebé promulga tiha ona husi Prezidente Repúblika.
Veto ba Orsamentu Jerál Estadu, la’ós foin akontese iha 2019. Iha tinan-2015, Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak, atuál Primeiru Ministru, veta Orsamentu Jerál Estadu 2016 ne’ebé kestiona sustentabilidade no despeza ba setór públiku hanesan saúde, edukasaun no agrikultura ne’ebé ki’ik.
*Fonte:Mídia PR!

20190131

Intervensaun husi Prezidente Bankada FRETILIN iha Sesaun Plenária ba Reapresiasaun OGE 2019



Díli, 31 de janeiro de 2019
Sr. Presidente Parlamento Nacional, 
Sr. Primeiro Ministro, e Membros do VIII Governo Constitucional,
Distintos Deputados,�Audiénsia no Rona Nain sira hotu,
Povu Maubere tomak,
Exelénsias,
Iha dia 22 de dezembru de 2018, Parlamentu ida ne’e aprova ona orsamentu jerál de Estadu ba tinan 2019 ho montante $2,1 biloins resin.
Orsamentu ida ne’e, ne’ebé Governu AMP lideradu husi PM Sr. Taur Matan Ruak aprezenta, mak orsamentu ida boot liu iha ita-nia istória hafoin ita restaura ita-nia independénsia.
Kuaze osan ne’e tomak mai husi ita-nia únika rezerva finanseira, ita-nia fundu soberanu, no komplementa netik ho $198 miloins husi reseita doméstika. Proposta orsamentu ida ne’e sei lori governu atu halo levantamentu boot liu RSE dala 3.
Ami la’ós preokupa de’it ho montante boot ne’ebé Governu ida ne’e propoin atu uza hodi implementa ninia polítika iha tinan 2019 tanba haree ba ita-nia kapasidade ezekusaun ne’ebé seidauk adekuadu.
Maibé ami preokupa liliu ho faktu katak orsamentu ida ne’e despezista, orsamentu ida ne’e atu halo de’it gastus deznesesárius, orsamentu ba improdutividade no inefisiénsia.
Orsamentu ida ne’ebé sei kompromete ita-nia ekonomia, no kompromete sustentabilidade Fundu Petrolíferu. Orsamentu ne’ebé sees dook liu ona husi Sr. Primeiru Ministru nia kompromisu eleitorál no programa VIII Governu nian.
Orsamentu ida ne’ebé sei la lori rezultadu adekuadu no benefísiu mínimu ba ita-nia Povu.
Señór Primeiru Ministru no ilustres membrus do governo sira,
Fatia bot liu husi total orsamentu ne’e, mais de $650 milhoes, aloka ba sosa ita-nia partisipasaun iha projetu Greater Sunrise nudár investimentu iha setór petrolíferu, enkuantu setór primáriu, liuliu agrikultura, simu menus de 1% husi totál orsamentu; turizmu hetan uitoan liu tan, edukasaun mais ou menus 7%, saúde iha de’it 4%, bee-moos no saneamentu mós uitoan tebes. Osan ba formasaun profesionais sira tun kuaze 50%, nune’e mós Fundo Dezenvolvimento Capital Humano hetan redusaun maka’as. Capitál de Dezenvolvimento iha de’it $400 e tal milhões, ki’ik liu fali Bens e Serviços. Ne’e dezekilíbriu ida boot tebetebes.
Rezultadu no benefísiu saida mak povu atu hetan husi orsamentu ida hanesan ne’e?
Husi orsamentu ida boot ne’e, afinál osan barabarak ne’ebé mai husi Fundu Minarai nian, barak mak tau ba bens e servisus no kapitál menór, área sira ne’ebé la produtivu, gasta de’it ba konsumu nian, hodi sustenta no habokur de’it mákina estadu, hodi fó fatin servisu, no fó benefísiu ba militante no membru partidu sira iha governu.
Tanba buat sira ne’e mak obriga Bankada FRETILIN hodi diskorda no ikus mai vota kontra proposta orsamentu ida ne’e durante primeira deliberasaun iha fulan dezembru tinan kotuk.
Ami realsa dala ida tan katak ami mós hakarak kadoras husi Greater Sunrise dada mai Timor-Leste. Timor-Leste tenke sai duni na’in ba ninia rekursus minerais atu dezenvolve rekursus sira ne’e ba ita, ne’e hanesan interese nasionál. Maibé ami hakarak halo buat ne’e ho loloos. Ami, no mós Povu tomak, lakohi projetu ida ne’e atu sai tan hanesan uma MDG, ka sai hanesan proposta dahuluk liu ba projetu óleu pezadu ne’ebé ikus mai tenke hadi’a tanba presaun husi partidu opozisaun. Ami lakohi tan projetu ida hanesan Portu Navál iha Hera ka estrada boboot sira ne’ebé halo ho osan barak maibé agora komesa rahun daudauk. Osan sira ne’e ita tenke hasai husi ita nia fundu rasik i Povu hili ita atu asegura responsabilidade no akuntabilidade husi ita-nia ukun-na’in sira.
Kolega deputadu sira,
Iha semana kotuk, Sua Exelénsia Prezidente da Repúblika veta proposta orsamentu ida ne’e hodi haruka filafali mai Parlamentu Nasionál atu halo reapresiasaun.
Prezidente da Repúblika fó razaun 4, ne’ebé ami bankada FRETILIN fiar katak importante tebetebes ba ita atu tau iha konsiderasaun:
1. insustentabilidade agravada iha OGE 2019;
2. kebra ho regras no prinsípiu sira iha Konstituisaun da Repúblika no mós iha lei estruturante sira iha ita-nia dezenvolvimentu;
3. dezekilíbriu orsamentál ne’ebé aas;
4. no polítika alternativa ne’ebé mukit tebes atu hasees ita husi falénsia finanseira.
Bankada FRETILIN respeita desizaun ne’ebé Prezidente da Repúblika foti kona-ba proposta orsamentu ida ne’e e ami sauda bankada hotu-hotu nia prontidaun atu mai halibur filafali iha fatin ida ne’e hodi responde ba veto prezidensiál ida ne’e.
Ami iha esperansa katak ita hotu-hotu iha salaun ida ne’e bele, no sei servisu hamutuk, sei simu malu, atu buka dalan ida di’ak liu ba ita-nia Povu no ita-nia nasaun.
Kolega deputadu sira,
Povu doben Timor-Leste tomak,
Bankada FRETILIN rekoñese katak rekomendasaun sira ne’ebé Sua Exelénsia Prezidente da Repúblika hato’o hodi akompaña ninia veto prezidensiál la’ós rekomendasoins simples.
Ami nia bankada mós fiar katak kolega sira iha sorin apresia substánsia ne’ebé motiva Prezidente da Repúblika nia veto. Nune’e ami hakarak ita hotu atu fó konsiderasaun ba Prezidente da Repúblika nia mensajen, halo análize ho kle’an hodi responde adekuadamente.
Ida ne’e la’ós tarefa ida fasil, ne’ebé bele konklui iha diskusaun ba loron ida ka rua nian.
Ami husi Bankada FRETILIN nota katak atu halo diskusaun ida ho sériu, atu fó duni kumprimentu ba ita-nia knaar tuir Konstituisaun da Repúblika ezije, órgaun ida ne’e presiza iha diálogu ida espesífiku liu tan ho órgaun ezekutivu atu hatene loloos oinsá ita bele responde ba Prezidente da Repúblika nia veto ho maneira efikás, no hetan rezultadu ne’ebé bele satisfás órgaun de soberania hotu-hotu, liuliu hodi bele asegura duni interese Povu nian.
Nune’e Bankada FRETILIN propoin ba plenária ida ne’e nia konsiderasaun atu estabelese Komisaun Eventuál ida hodi dirije diskusaun sira ne’e, ne’ebé sei halo entre membru Parlamentu Nasionál ho membru VIII Governu Konstitusionál.
Komisaun Eventuál ida atu analiza didi’ak saida mak ita presiza altera iha orsamentu ida ne’e, ou, até halo fali proposta orsamentu foun ida atu responde ba preokupasoins oioin, la’ós de’it husi Na’i Prezidente da Repúblika, maibé husi ita-nia Povu tomak.
Komisaun Eventuál ida hanesan ne’e la’ós prátika foun, maibé sai ona dalan iha tinan hira nia laran ba Governu ho Parlamentu Nasionál atu konserta sira nia hanoin, sira nia polítika, atu hetan konsensu ba orsamentu jerál de Estadu molok orsamentu ne’e lori mai halo deliberasaun iha Parlamentu Nasionál.
Bankada FRETILIN fiar katak ho dalan ida ne’e mak ita bele hamutuk supera impasse ida ne’e.
Kolega deputadu sira,
Exelénsia membru governu tomak,
Povu Timor-Leste,
Lei orsamentu jerál de Estadu ba tinan 2019, hanesan lei OGE sira seluk, iha dimensaun lejizlativa ida importante no mós iha impaktu boot ba vida nasaun nian. Tanba ninia elevada importánsia, lei orsamentu jerál de Estadu hetan rekoñesimentu iha Konstituisaun da Repúblika hodi inklui entre lejizlasaun sira seluk iha ámbitu deliberasaun eskluziva Parlamentu Nasionál nian, e versa iha Artigu 95, alínea 3, no Artigu 145, alínea 1 iha ita-nia konstituisaun.
Laiha dúvida, entaun, katak deliberasaun ba lei ida ne’e, iha faze ida ne’e, hafoin hetan veto prezidensiál, rekere maioria kualifikada ho 2/3 husi deputadu sira ne’ebé marka prezensa iha plenária ida ne’e, tuir Artigu 88 alínea 3 husi Konstituisaun da Repúblika.
Nune’e, e haree hikas fali ba estrutura orsamentu tinan 2019 nian, ne’ebé, hanesan ami nia bankada sempre argumenta katak, laiha benefísiu mínimu ba Povu, nein iha kurtu, nein iha longu prazu, Bankada FRETILIN propoin ba plenária atu pasa imediatamente ba votasaun ba konfirmasaun lei ida ne’e nian.
Bankada FRETILIN sei fó nia votu kontra.
Obrigadu.

20190130

Deklarasaun Bancada PD


DECLARAÇÃO POLÍTICA BANCADA DEMOCRÁTICO IHA DEBATE BA REAPRECIAÇÃO ORÇAMENTO GERAL DO ESTADO 2019

Excelentíssimo Senhor Presidente do Parlamento Nacional, Vice Presidente sira
Sua Excelência Senhor Primeiro Ministro
Maluk Deputado sira Membros do Governo, no Povo Doben Timor-Leste tomak, mak ami hadomin.

“Kaer Metin Ukun Rasik An, no Harii Nasaun Husi Baze”

Situasaun politika atual halo Timor oan tomak preokupa. Tinan rua ona mak Timor-Leste nafatin moris ho ambiente politika ida nebe preokupante. Governasaun kontinua la-estavel. Relasaun entre orgaun soberanu sira hafalun ho kondisaun oi-oin hodi la kopera ba malu atu hala’o responsabilidade Ukun hodi servi povu. Nune’e Governu kontinua inkompletu tanba PR la hatan atu fo posse ba membrus sira nebe Governu liu hosi PM apresenta; OGE nebe sai nudar instrumentu vital atu halo desenvolvimento ekonomia no desenvolvimento instituisaun no desenvolvimento politika nasaun nian hodi hadia no hasa’e ekonomia nasaun nian hetan veta hosi PR; Projectos estrategikus hanesan Desenvolvimento integradu iha Costa Sul no ZEESM iha RAEO sai fali kestaun de debate maske obra sira ne’e hetan tiha ona nia inisiu ka nia hahu iha governasaun sira kotuk;

 Situasaun politika ida ne’e hamosu ona konsekuensias negativas BOT nebe afeta ona povu kiik nia moris maske Ukun nain la sente no la koko moris, SA IDA MAKA POVO KOKO NO SENTE, ekonomia nasaun nian tun tanba actividade komersiu laiha; actividades importasaun nebe mos fo receita lubun ba estadu hahu menus (deklararaun DG servisus Aduaneirus nian liuba); loja sira nebe fo servisu ba ema HAHU AMEASA TAKA; obras infraestururas sira nebe kria mos empregu ba badaen no trabalhador sira hahu laiha; buat oi oin nebe iha tinan hirak liu ba halo ita sai orgulho nudar nasaun livre e independente lakon; Kultura respeitu malu hahú mihis; prinsipiu unidade no principiu solidariedade ba malu mohu no lakon nia lakon neneik; OGE ida nebe mai hosi Governu atu ezekuta nia programa atu desenvolve ekonomia, fo resposta ba povu nia necessidades hetan tiha VETA hosi Nai PR. 

Sr. Presidente do Parlamento Nacional,
Sr. Primeiro Ministro,
Kolegas Deputadas e deuputados,

Ohin Parlamentu halo fali re-apreciação ba OGE 2019 nebe Nai PR Veta. Bankada Demokratiku iha biban ida ne’e, deklara katak OGE ne instrumentu politiku indispensavel ba Ukun nian. Ho Orsamentu mak Governu bele halao nia knar servi povu hodi hatan ba problemas hotu nebe afeta povu nia moris hanesan, edukasaun, saude, be mos, estrada, electricidade, hadia merkadu atu povu kikk fan sira nia produtu, hamos lixu nebe ita hotu hakribi no kria kondisaun atu servisu sira seluk mos bele lao; BANKADA Demokratiku hanesan mos forsa politika ida nebe hetan konfiansa hosi povu mai tur iha uma fukun Parlamento Nacional ne’e deklara nia pozisaun hodi nafatin fo apoio ba orsamentu ida ne’e no husu Deputadas no Deputadus hotu nia kooperasaun diak hodi ita hamutuk decide hikas OGE ida ne’e hodi fo fali konfiansa ba ita nia povu no hatudu mos ba ita nia lider nacional sira no mos reprezentante Orgaun Soberanu sira ita nia komprimisu komum ba vida nasaun nian no moris sita nia povu nian. ITA hotu decididu katak: LIBERTA ONA PATRIA, HAMUTUK ITA LIBERTA ITA NIA POVU.

SR. PPN!
SR PM MINISTRU
DEPUTADAS NO DEPUTADOS

Nai PR hatudu ona nia preokupasaun ba OGE hodi mos hanoin kona ba sustentabilidade FUNDU MINARAI nudar fundu soberanu Nasaun nian; Nai PR mos preokupa ho sectores chaves sira hanesan Edukasaun, SAUDE, Agrukultura, Turismu nebe hetan osan percentagem kiik;

Preokupasaun Nai PR nian ne importante no los tanba Edukasaun sei iha desafius barak; Labarik sira hahu ona eskola maibe kondisaun infaestruturas barak sei at no falta; Professores sei menus; fasilidades sanitasaun laiha; fasilidades desportativa eskola nian sei falta; Sector Saude sai nafatin preokupasaun laos tanba medikus mak laiha maibe atendimentu publiku mak seidauk diak; aimoruk mak sei nafatin menus; fasilidades hanesan ekipamentus no trasnportes sei kuran; Agrikultura seidauk desenvolve didiak no seidauk orientadu ba merkadu;

Turizmu potensia bot maibe sei TOBA NO HATOBA HELA; Preokupasaun sira ne hotu los! Maibe Bankada PD hanoin katak Governu ida ne’e sei iha hela nia primeiro ano de governasaun. Governu sei iha biban atu decide nia prioridades nacionais iha OGE sira tuir mai. Buat nebe Governu presiza mak husu atu ita fo oportunidade ba nia membrus sira hahu ona sira nia funsaun nune’e sira bele lori dadaun servisu ba povu no rona mos povu nia lian atu hahu haree ba problemas reais sira no buka estratejia lolos hodi hala’o nia aktividades sira.

BANKADA PD hanesan mos uluk, ohin sei nafatin fo nia apoio ba Governu hodi hala’o nia knar. Bankada PD apoia OGE ida ne’e hanesan instrumento ida VITAL tebes, ka importante tebes atu nafatin garante funsionamentu makinas do estadu no halo prestasaun de servisus ba povu e mos promove, dinamiza no desenvolve ekonomia pais nian;

Bankada PD mos husu! Aman Sira nasaun nian tur hamutuk ba, koalia no hanoin hamutuk ba no dehan mai ami Tenki Halo tan saida no ami mos tenki oin sa. Bainhira ami dehan “ami” ami dehan gerasaun sira nebe ohin moris ona iha periudu Ukun Rasik An eh Independensia no hatene Ukun An hosi Istoria maibe karik mos la koko ‘MORUK” eh terus nebe imi Koko hahu kedas hosi imi hakarak atu TL Independente, Imi Luta ba TL atu sai Independente no imi nafatin projecta TL nia Ukun RAsik An Lolos katak NASAUN LIVRE no Nia POVU tenki LIVRE.

Ami laiha Kbit atu hanorin basa Imi nia experiensia sira mak lisaun nebe amo tenki aprende no ami tenki hatutan; Imi nia sakrifisiu mak nafatin fo SASIN los ba ami nia planu ba oin hodi nafatin tane Rai Timor, Tane Herois sira no SERVI POVU, Povu Maubere no povu Asuwain.
Nai Presidente!

Nai PM!

Liu hosi Ita bot nain rua ami tatoli ami nia lian no povu nia lian! Bainhira imi hasoru malu hodi fo hatene ba malu servisu sira nebe halo (entre imi no mos ba Nai PR) hato mos hela ba Nai PR katak Povu nafatin laran metin ba imi, no laran metin ba PR hodi hamutuk hasai sira povu nia terus no sira nia halerik ba buat barak nebe sira wain ba wain buka hela mais seidauk hetan.

Ami Fiar katak hanesan mos Uluk imi bele, ohin no aban imi sei bele liu tan. Se Uluk imi hamutuk ho brani atu liberta Patria, ami fiar metin katak Ohin mos IMI BELE atu hamutuk LIBERTA POVU HOSI KIAK NO MUKIT. Imi nia hamutuk sei hametin TL no hametin povu no sei laiha forsa ida tan EH FORSA LET IDA mak iha kbit atu hafahe imi hosi povu no povu hosi Imi.

Obrigado
Dili, 31 de Janero de 2019
António da Conceição
Presidente Bancada Democrática
--> -->

20190129

Xanana Gusmão: Manifestação de preocupação com a inação do Ministério Público na defesa dos interesses do Estado e na sua instrumentalização para fins partidários

Digníssimo
Senhor Procurador-Geral da República
Dr. José da Costa Ximenes
Procuradoria-Geral da República
Rua de Colmera
Díli, Timor-Leste

Assunto: Manifestação de preocupação com a inação do Ministério Público na defesa dos interesses do Estado e na sua instrumentalização para fins partidários

Senhor Procurador-Geral da República,

No passado mês de dezembro de 2018, fui destinatário de uma notificação emitida pela Digníssima Procuradora da República, Dra. Lídia Soares, que exerce funções no Gabinete Central de Combate à Corrupção e Criminalidade Organizada.

Através da referida notificação, a Senhora Procuradora da República solicitou-me que prestasse autorização para que o Senhor Francisco Kalbuadi Lay se deslocasse aos serviços do Ministério Público para ser inquirido no âmbito de um processo de inquérito em que o mesmo surge como suspeito da prática do crime de branqueamento de capitais.

Como seguramente não deixará de compreender, a solicitação que me foi dirigida pela Senhora Procuradora da República Lídia Soares gerou simultaneamente sentimentos de perplexidade e de indignação.

O sentimento de perplexidade resultou do facto de constatar que, decorridos que estão quase dezassete anos sobre a data da restauração da nossa soberania nacional e depois de investidos muitos milhões de dólares americanos na formação dos magistrados do Ministério Público os mesmos continuam a espraiar uma grave ignorância e um perigoso desconhecimento da lei que vigora na nossa Pátria.

Como tive ocasião de esclarecer no ofício de resposta que dirigi à Senhora Procuradora da República Lídia Soares, enquanto Conselheiro de Estado, Presidente do Congresso Nacional de Reconstrução de Timor-Leste ou cidadão da República Democrática de Timor-Leste não disponho da prerrogativa de dar ou recusar assentimento à inquirição do Senhor Francisco Kalbuadi Lay, ou a quem quer que seja, pelos serviços do Ministério Público ou por qualquer órgão de polícia criminal ou instância judicial.

Tenho a profunda convicção de que no Estado de Direito Democrático, a cuja construção tenho dedicado uma parte muito significativa da minha vida, ninguém está acima da lei e todos os cidadãos estão sujeitos a um dever de disponibilidade permanente para responder perante a justiça pelas ações ou omissões de que sejam responsáveis e que violem o nosso ordenamento jurídico.

É pela profunda convicção que tenho sobre a necessidade do nosso Estado se alicerçar no Império da Lei que não pude deixar de me indignar com a notificação que me foi dirigida pela Senhora Procuradora da República Lídia Soares. Com efeito, existindo dúvidas ou questões a serem esclarecidas pelo Senhor Francisco Kalbuadi Lay, ou por qualquer outro dirigente do meu partido ou de qualquer outro partido, deverá este apresentar-se perante o Ministério Público, desde que a Senhora Procuradora da República promova as diligências e cumpra as formalidades que se encontram estabelecidas para esse efeito.

No entanto, a insistência, o zelo e o especial empenho com que os serviços do Ministério Público têm molestado o Senhor Francisco Kalbuadi Lay, revelam que os Senhores Procuradores da República não são movidos pelo interesse em realizar justiça, mas apenas pelo interesse de interferir na dinâmica política do Estado, influenciando-a a favor de certos grupos políticos.

Só à luz de motivações partidárias e da instrumentalização do Ministério Público para fins políticos constitucionalmente pouco legítimos se poderá compreender a divulgação, através da Presidência da República, da alegada existência de investigações/inquéritos promovidos contra cidadãos timorenses cuja nomeação, para cargos no VIII Governo Constitucional, foi proposta por Sua Excelência o Senhor Primeiro-Ministro a Sua Excelência o Senhor Presidente da República.

Face às certidões exaradas pelo Senhor Juiz-Administrador do Tribunal de Distrital de Díli, e que confirmam a inexistência de processos judiciais de natureza civil ou criminal a correrem pelos tribunais judiciais contra as personalidades em questão, todas do meu partido político, não há como deixar de concluir que a informação divulgada pela Presidência da República só poderá respeitar a inquéritos criminais que, porque o são, estão sujeitos ao segredo de justiça, convertendo a divulgação de tal informação na prática de um crime de violação do segredo de justiça, previsto e punido pelo artigo 291.o do Código Penal.

Seria expectável que perante uma tão clamorosa evidência da ocorrência de um crime que serviu para a concretização de um indigno ataque de caráter a um conjunto de cidadãos timorenses e para a sustentação de uma injustificável limitação dos seus direitos políticos, impondo-lhes uma condenação sem prévio julgamento e direito de defesa, o Ministério Público instaurasse o competente inquérito para a investigação dos responsáveis pelo cometimento do referido crime. No entanto, o Ministério Público, superiormente liderado por V. Excelência, optou por ficar inerte.

Porque razão ficou o Ministério Público inerte perante tão clamorosa violação do segredo de justiça? Quem pretende o Ministério Público proteger e porque razão?

A dissipação de quaisquer suspeitas sobre a eventual instrumentalização do Ministério Público por alguns grupos partidários para fins políticos, exige também que V. Excelência, enquanto responsável máximo daquele organismo, esclareça que diligências ordenou para a defesa dos interesses do Estado face às irregularidades detetadas pela Câmara de Contas do Tribunal de Recurso, no âmbito da auditoria financeira que realizou à Região Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambeno/ Zona Especial de Economia Social de Mercado.

Os factos apurados no âmbito da aludida auditoria financeira pela Câmara de Contas, e que constam do relatório que da mesma foi produzido e que foi aprovado por acórdão judicial já transitado em julgado, revelam a existência de graves irregularidades em matéria de gestão financeira e dos processos de aprovisionamento conduzidos pelos responsáveis da Região, as quais se traduziram em prejuízos para o Estado/RAEOA/ZEESM que ascendem a dezenas de milhões de dólares americanos.

A factualidade descrita no relatório da auditoria financeira encontra-se rigorosa e objetivamente documentada, não se vislumbrando que diligências adicionais se revelarão necessárias para que o Ministério Público possa promover os competentes processos judiciais para a efetivação da responsabilidade financeira das individualidades que são identificadas no referido relatório.

Pretenderá eventualmente o Ministério Público exonerar de responsabilidades as personalidades que foram identificadas como autoras da prática de ilícitos financeiros por via da prescrição dessa responsabilidade?

O silêncio e a inação do Ministério Público na defesa dos interesses do Estado, que por lei lhe incumbe defender, lançam sobre a sua magistratura um grande manto de suspeita em torno das suas motivações e da sua permeabilidade a interesses partidários, o que degrada a confiança dos nossos cidadãos nas instituições da justiça.

Nenhum cidadão, independentemente da sua condição social ou habilitação académica, consegue compreender porque razão se empenha tanto o Ministério Público na perseguição a responsáveis políticos do CNRT que praticaram irregularidades de gestão cujo eventual prejuízo para o Estado é de pouco mais de mil dólares americanos e ao mesmo tempo não atua na punição dos responsáveis políticos da FRETILIN que na RAEOA prejudicaram os interesses do Estado e do Povo em dezenas de milhões de dólares ou que no VII Governo Constitucional aprovaram uma transferência do Fundo Petrolífero de 70 milhões de dólares sem que autorização para esse efeito tivessem obtido do Parlamento Nacional.

Encontrar-se-ão, eventualmente, os responsáveis políticos da FRETILIN a coberto de uma qualquer imunidade, não prevista pela Constituição ou por lei, que os exime de responsabilidade ou que impede o Ministério Público de cumprir, quanto àqueles, a sua missão?

Para que a justiça possa ser respeitada, torna-se imperativo que os cidadãos compreendam a racionalidade da sua aplicação e os critério das decisões que as suas instituições adoptam para o cumprimento dos respetivos mandatos constitucional e legal. No entanto, a atuação do Ministério Público é opaca não sendo claros, aos olhos do nosso Povo, os princípios que norteiam a sua atuação e a atuação dos seus agentes.

Impõe-se, pois, ao Senhor Procurador-Geral da República que esteja à altura das responsabilidades em que foi investido e que clarifique publicamente as razões que motivam os magistrados do Ministério Público a encetar uma feroz perseguição aos dirigentes e responsáveis políticos do CNRT, contra os quais não há factos que firmemente sejam reconhecidos por decisão judicial como ilícitos, enquanto se abstém de promover a responsabilidade financeira e (eventualmente) penal dos responsáveis políticos da FRETILIN que hajam praticado as irregularidades financeiras identificadas no relatório da auditoria financeira da Câmara de Contas do Tribunal de Recurso à RAEOA/ZEESM ou que hajam autorizado ou executado o levantamento de 70 milhões de dólares do Fundo Petrolífero sem a autorização do Parlamento Nacional.

A bem das instituições judiciais e da nossa democracia, aguardarei com expectativa que V. Excelência, Senhor Procurador-Geral da República, preste ao nosso Povo os esclarecimentos às questões e dúvidas que através da presente missiva lhe dirijo, ciente que estou de que não pretenderá contribuir para a total descredibilização do Ministério Público que atualmente lidera.

Atentamente.

_________________________________
Kay Rala Xanana Gusmão
Presidente

Noticias Relacionadas

  1. Xanana Gusmão acusa MP timorense de "perseguição" e de ser instrumento político-partidário

20190121

Kargu CEMG no Komandante Komponente sira F-FDTL Kontinua iha Interinidade no Inserteza

Foto: Prezidente Republika
Mandatu ba kargu Chefe Estado Maior General FALINTIL-Força de Defesa de Timor-Leste (CEMG F-FDTL) Major General Lere Anan Timur ramata ona iha loron 6 Outobru 2018. Hahu husi data ne’e, liu fulan tolu ona kargu CEMG F-FDTL kontinua interinidade. Iha kazu ne’e Fundasaun Mahein (FM) haree katak Governu ho Prezidente Repúblika husik Forsa Armadas nia lideransa a’as liu CEMG iha inserteza nia laran. Nune’e Major General Lere Anan Timur ne’ebé daudaun ne’e kontinua asume kargu CEMG iha inserteza juridiku nia laran. Portantu to’o agora seidauk iha desizaun atu halo rekondusaun ka halo nomeasaun foun ba kargu CEMG nian. 

Iha tempu hanesan mandatu ba kargu Komandante Komponente sira ramata ona iha loron 17 Novembru 2018 (Dekretu Prezidente Repúblika nian N.o 46/2016 loron 23 Novembru). Iha kazu ida ne’e presiza halo nomeasaun foun ka halo rekondusaun tuir n.o 1 no 2 artigu 75 Decreto-Lei N.o 28/2016 de 13 de Julho Primeira Alteração ao Decreto-Lei N.o 7/2014, de 12 de Março (Estatuto dos Militares das F-FDTL) nia haruka. Iha ne’ebé exersisiu ba kargu Komandante Komponente sira iha durasaun maxima tinan rua no halo renovasaun dala-ida deit. Maibe to’o agora seidauk halo nomeasaun foun ka rekondusaun. Nune’e kargu sira Komandante Komonente nian kontinua iha interinidade mos. 

Situasaun ida ne’e to’o agora kontinua iha nonok nia laran no lolos Governu tenke toma inisiativa hodi hahu prosesu nomeasaun. Iha ne’ebé Ministériu Defeza hahu halo audisaun no konsulta ho Konsellu Superior Defeza Militar ne’ebé prezide husi Ministru Defeza rasik. Hafoin audisaun no konsulta ho Konsellu Superior Defeza Militar, Ministru Defeza lori ba Konsellu Ministru hodi hetan aprovasaun. Prosesu ikus husi ida ne’e proposta aprovasaun husi Konsellu Ministru hato’o ba Prezidente Repúblika nomeia tuir Dekretu Prezidente Repúblika nian no públika iha Jornal da Repúblika (Decreto do Governo n.° 6/2016, de 11 de Maio Regimento do Conselho Superior de Defesa Militar). 

Portantu tambasa to’o agora Governu liu husi Ministru Defeza seidauk hahu prosesu ne’e? Karik prosesu ne’e hahu ona no submete ona porposta ba Prezidente Repúblika tambasa to’o agora seidauk toma desizaun? Karik interinidade no inserteza ida ne’e hanesan konsekuensia husi empase polítika ne’ebé daudaun ne’e la’o entre Prezidente Repúblika, Parlamentu Nasional no Governu? 

FM rekomenda presiza dialogu hodi hetan solusaun ba situasaun Forsa Armada nian no opsaun seluk Prezidente Repúblika presiza konvoka enkontru Konsellu Superior Defeza no Seguransa hodi diskute ba asuntu ida ne’e. Tamba kargu lideransa Forsa Armada nian labele husik iha situasaun interinidade no inserteza iha kadeia komandu F-FDTL nian. Bainhira kadeia komandu ida la klaru difikulta ofisiais F-FDTL nian hodi hala’o sira nia servisu ka la iha kbiit tuir lei no prosedementu sira ne’ebé vigor. (Fundasaun Mahein (FM), 21 de Janeiro de 2019)

20181211

Deklarasaun Politika PD


DECLARAÇÃO POLÍTICA BANCADA DEMOCRÁTICO IHA DEBATE ORÇAMENTO GERAL DO ESTADO 2019

Prezidenti Bancada PD
Excelentíssimo Senhor Presidente do Parlamento Nacional, Vice-Presidente sira,
Sua Excelência Senhor Primeiro Ministro
Maluk Deputado sira
 Membros do Governo, no
Povo Doben Timor-Leste tomak, mak ami hadomin.

“Kaer Metin Ukun Rasik An, no Harii Nasaun Husi Baze”

Linha orientador politika Partido Democrático nian ne’e, fo hanoin ba ita hodi kaer metin ita nia ukun-rasik liu hosi partisipasaun Timor oan tomak nian hodi halo Estado Timor-Leste sai Estado ida unidu, forte, estavel, demokratiku, dezenvolvindu no moris iha dame nia laran.

Atu halo Timor-Leste sai Estado ida forte mak importante tebes reforsa instituisaun sira Estado nian, reforsa poder formal sira, reforsa sistema politika, ekonomika no sosial sira hodi hametin prosesu konstrusaun estadu nebe la’o daudaun. Estadu ida metin no forte mak bele lori desznvolvimentu ba Timor, dezenvolvimentu ida nebe orientadu ba hadia kualidade moris Timor oan tomak nian.

Ilustres Deputados no Deputadas,
OGE (Orçamento Gerald o Estado) instrumentu importante ida ba vida Nasaun nian, tanba hodi instrumentu ne’e mak Governantes hotu iha kbit atu kumpre kompromisu nebe hato ona ba povu hodi hetan konfiansa Ukun nian.  Nune’e, Orçamento Geral do Estado iha objetivo Rua: Primeiro, hodi dinamiza dezenvolvimentu nasional; Segundo hodi garante funsionamentu instituisaun sira Estado nian. Total OGE 2019 hamutuk 1.827 milhoens. Osan ida boot tebes, biar nune’e, osan la to’o ba buat hotu-hotu. Tanba ne’e, presiza define ho lolos no didiak prioridade sira dezenvolvimentu nian, no tenki iha rigor orçamental. Utilizasaun osan tenki cumpre prinsipiu sira efisiensia no efikasia.  Osan tenki gasta tuir nesesidade sira povo nian, hodi nune’e Timor oan tomak tenki goza hanesan ho dezenvolvimentu nebe la’o daudaun iha ita nia rain.

  1. OGE hodi dinamiza dezenvolvimentu nasional
TL ukun-an tinan 16 ona no administrativamente TL kompoin hosi munisipius 12 no Rejiaun Autonoma Espesial Oecusse Ambeno no Atauro. Estratejia dezenvolvimentu nasional biar iha ona PEDN maibe implementasaun PEDN seidauk lolos. Bancada Democrático observa sei iha dezekilibriu iha dezenvolvimentu nasional no alokasaun orsamentu de Estado. Dezenkilibriu ida ne’e sei la lori ekuidadee de dezenvolvimentu ka “pemerataan pembangunan” ba Timor laran tomak. Determinasaun polo de dezenvolvimentu hanesan Oecusse no Costa Sul nudar opsaun sira nebe los ona hodi dezenvolve Rejiaun Oekusse no mos munisipiu sira iha Costa Sul. Infelizmente, estrategia politika ida ne’e seidauk reflete mos iha OGE 2019 hodi mos hahu determina polos de dezenvolvimentu ba munisipiu sira seluk hanesan iha Costa Norte hodi dinamiza mos dezenvolvimentu iha Munisipiu Bobonaro, Likisa, Manatuto, Baukau no Lautem. Nune’e mos ita laharee polo de dezenvolvimentu ruma nebe sei halo iha rai klaran hodi dinamiza dezenvolvimentu iha Ermera, Aileu no Ainaro.
Bancada Democrático fiar katak, ho polo de dezenvolvimentu ida nebe definido ho didiak no tau iha pontu estratejiku sira iha Timor laran tomak, sei lori dezenvolvimento ida lais no equilibradu ka “merata” ba Timor tomak.

Ilustres deputados no deputados sira,
Iha OGE 2019  VIII Governo  define prioridades hitu mak hanesan:
  1. Aumentar a produção agricola, garantir a segurança alimentar e diminuir a malnutrição;
  2. Promover a educação e formação inclusiva de qualidade orientada para o mercado;
  3. Consolidar o serviço de saude com qualidade e inclusivo – Continuação do programa Saude na familia;
  4. Desenvolver as infraestruturas básicas, nomeadamente água potável e saneamento, estradas (nacionais e rurais), eletricidade, telemomunicações (fibra ótica), portos e aeroportos;
  5. Promover o dezenvolvimentu do sector Turismo
  6. Consolidaer as instituições de descentralizaçāo administrativa
  7. Promover o ambiente de negócios de forma a atrair o investimento do setor privado.
Osan ba prioridades 7 hamutuk USD 839. 405.000. Alokasaun Orsamentu tuir prioridades hitu nebe aprezenta osan boot sei tau nafatin ba infraestruturas, liuliu ba Costa Sul no Tibar, maibe Bancada Democrática laharee Governo tau osan hodi hadia estradas sira nebe liga munisipiu sira ho Posto Administrativo, suco no aldeias ka fatin sira nebe populasaun barak hela ba. Bainhira ita koalia kona-ba konseitu konetividade mak ita koalia kona ba estradas. Estradas munisipais no rurais importante tebes hodi fasilita sidadaun sira desloka ba sentru de administrasaun, fasilita povo agrikultor nia deslokasaun ba sentro de negosiu hodi sosa no fa’an produtos, fasilita tratamentu saude, fasilita intervensaun ajentes seguransa bainhira iha konflitu, no fasilita deslokasaun aluno sira ba eskolas. Neduni, Bancada Democrático husu ba Governo tau mos estradas rurais hanesan prioridade tanba populasaun barak hela iha area rural.

Excelências
Reseitas domestikas Timor nian nebe mínimo tebes. Ki’ik tiha ona, estagnadu iha fatin. Timor-Leste pratikamente dependente ba reseitas petrolíferas. Produsaun Bayu-Undan hahuu tun. Governu halo investimentu ho osan boot ba Great Sunrise, incluido Projeto Tasi Mane. Governu sei hasai 650 milhões hodi sosa acção hosi Conoco no Shell. Ita seidauk koalia kona ba kadoras mai Timor ho nia custos. Bancada Democrático preokupa ho reseitas hosi setor não petroliferas nian nebe ki’ik tebes no Governu latau osan boot hodi dezenvolve setor produtivas não petroliferas hodi hetan reseitas alternativas. Bancada Democrático preokupa tanba, iha espaço de tempo 8 ka 10 anos nebe ita seidauk hetan reseitas hosi Great Sun Rise, oinsa ita sustenta ita nia dezenvolvimentu? Ita presiza halo diversifikasaun ba osan petroleo nian ba setor produtivas não petroliferas hodi jere reseitas alternativas.

Destintos deputados no deputadas sira,
Participasaun populasaun nian iha dezenvolvimentu Timor-Leste nian sei mínimo tebes. Bancada Democrático laharee Governo tau osan hira no oinsa hodi promove participasaun populasaun nian iha dezenvolvimentu. Tranferencias públicas sira nebe fahe ba grupo oioin iha sosiedade nia laran, balu executa ho susesu no balun lae. Maibe experiensia ne’e labele sai razaun atu Governu la tau osan ba subvençoes publikas hodi dinamiza ekonomia eskala kiik iha populasaun sira let. Ba grupus balun nebe falha iha gestaun de rekursus liu hosi TP nebe sira simu, Presiza buka dalan atu hakbit hikas sira no laos sai razaun atu la tau osan. Ohin loron ita lamonu iha crise económica tanba iniciativa no criatividade povo nian rasik.

Excelências,

Taxa de desemprego sa’e makas iha Timor. Ita nia jovem sira buka serbisu maka’as ba rai li’ur tanba Governo rasik seidauk iha capasidade hodi responde. Ita tenki sensivel hare ita nia jovem sira forma nadodon iha embaixada Portugal nian oin hodi exige nacionalidade portuguesa hodi ba buka serviço iha rai liur. Programa saida mak Governo atu halo hodi fo serviço ba ita nia jovem sira? Dada kadoras mai Timor ne’e solução ida maibe, ida ne’e so bele acontece iha tina 8 ka 10 mai. Solução ba problema desemprego mak hamosu tan polo de dezenvolvimentu iha Costa Norte no rai klaran, alem de prioridades sectoriais sira.

Ilustres deputados no deputadas
Dominasaun ema estranjeiru sira iha negosiu iha Timor-Leste kontinua sai preokupasaun boot. Estranjeiru sira agressivo tebes no halo negosiu to’o iha areas remotas. Ne ameasa boot ba ita nia negosiante ki’ik sira. Dominasaun estranjeiro bele mos hamosu problemas sociais nebe bele afeta ba iha estabilidade nasional. Prezenza ema estranjeiru nian hosi rai oioin, haree hosi pontu de vista jeoestratejiku nian, bele sai ameazs ba Timor. Rai boot sira buka kedok malu ita mak sei sai vitima. Alein de ida ne’e, presensa ema estranjeiru nian nebe boot bele enfrakese ita nia kontrolu politika internu. Tan ne’e Bancada Democrático husu ba Governu tenki halo sensus hodi hatene ho lolos total populasaun Timor hira no tal ema estranjeiru hira nune’e hodi permite kontrolo ida efetivu.

Destintos deputados,
Violensia barak ohin loron mosu iha ita nia rain tanba provoka hosi injustisa no trauma funu. Timor oan sira kuaze hotu-hotu sai vitimas hosi funu nian. Sira  nebe sente lahetan justisa kontinua ijiji no sira nebe hetan trauma hosi funu manifesta sira nia trauma iha forma de violensia oioin. Ita bele nota la’os ema civil sira deit mak involve iha violensia maibe membru PNTL no F-FDTL mos. Manifestasaun de violensia bele verbal no bele liu hosi agresaun fiziku hasoru ema seluk no halo suisidu rasik. Se ita hakarak fo duni justisa ba Timor oan sira sai vitima funu no hapara mos violensia sira nebe provoka hosi funu, maka Bancada Democrática husu ba Parlamento Nacional hodi reajenda no aprova Lei kona ba Reparasaun ba Vitimas sira funu nian nebe kaduka ona no harii Centro de Reabilitação das Vitimas de Pos-Guerra hodi halo akompainamentu ba vitimas sira funu nian.

Excelências,
Bancada Democrático mos observa organizasaun rezistensia barak, la’os organização ka Associação sira nebe foin harii iha ukun-an, nebe uluk partisipa iha luta ba libertasaun no ohin loron sei ativo nafatin. Organizasaun sira ne’e merese no presiza hetan apoiu la’os de’it  hodi kontinua luta ba libertasaun do povo maibe mos hodi halo formasaun ba karater nasionalizmu. Tan ne’e, Bancada Democrática husu ba Governu, kria Fundo de Apoio ida ba Organizasaun Rezistensia sira. Bancada Democrático fiar laiha organizasaun ida mak nasionalista liu, kaer metin liu ukun-rasik-an no hadomin liu paz no estabilidade duke organizasaun rezistensia sira.

Ilustres deputados no deputadas,
Bancada Democrático mos observa ema veteranus no kombatentes sira barak mate sein hetan sira nia direitu. Husu ba Governu no liuliu ba Comissão de Homenagem hodi kompleta lais dados veteranus no kombatentes sira nian hodi sira bele hetan sira nia direitu. Maibe tenki halo verifikasaun ida ho kuidadu no loloos hodi evita veteranus falsos sira.

Exia Senhor Primeiro-Ministru,
Ilustres deputados,
  1. Garante funcionamento Instituisaun sira Estado nian
2.1.Dezenvolve no fortifika munisipiu sira
Hanesa ami temi iha leten OGE iha mos finalidade ida atu dezenvolve no Garante funsionamentu Instituisaun sira Estado nian.  Governu iha nia Sexta prioridade hakarak atu Consolida instituições descentralizaçāo administrativa. Hanoin ida ne’e importante atu harii munisipiu sira ho kbit no responsabilidade. Iha kbit signifika iha rekursus humanus no rekursu finanseiru hodi hola responsabilidade katak kaer ukun no hola desizaun. Maibe, intensaun ida ne’e hosi Governus ida ba Governu seluk halo deit nudar “expectativas” ka “sekedar harapan” maibe seidauk transforma ba realidade katak halo ona munisipiu sira hola desizaun ba prioridades munisipiu nian hodi bele presta servisu ba populasaun rezidentes sira.

Hametin instituisaun no estruturas sira iha munisipiu nudar dalan ida hodi promove dezenvolvimentu ida partisipativa nebe relflete mos aproximasaun dezenvolvimentu botton up hodi hamenus konsentrasaun de poderes iha nivel sentral eh aproximasaun Top Down nian. Ne mak prinsipiu nebe Partido Democrático bolu “Harii Nasaun hosi Baze”.

2.2.Parlamento Nacional
Nasaun TL agora dadaun hosi kiik to’o boot koalia mak “Impasse Politik”. Bancada Democrático observa Parlamento Nacional, nebe Partido Democrático halo parte rasik, mos kontribui ba impasse politika. Timor-Leste agora daudaun iha hela prosesu konstrusaun de Estado no ijiji ba orgaun soberanu sira tenki nakloke ba malu, halo dialogo hodi buka solusaun. Konstrusaun estado labele halo hosi ema ida ka grupo ida mesak, labele hanoin deit blokeia malu. Parlamento Nacional alem de buka cumpre rejimentus no konstituisaun, ezerse mos funsaun  polítika, buka koalia ba malu, buka solusaun ba impasse politika hodi garante paz no estabilidade. Parlamento Nacional tenki sai fatin ida hodi neutraliza diferensas politikas, la’os atu haboot problemas.

2.3.Tribunais
Justisa iha Timor-Leste, dala ruma lao lais tebes, no dala ruma seidauk la’o tuir esperansa publiku nian. La’o lais tebes tanba hakarak la’o hanesan rai sira nebe ukun-an kle’ur ona no ninia sistema metin ona. TL Nasaun ida nebe sei iha dalan harii no hametin nia instituisaun sira, ninia justisa tenki mos ajusta ho prosesu Konstrusaun do Estado no konstrusaun da Nasaun.
Justisa seidauk la’o tuir publiku nia esperansa tanba iha impresaun hosi publiku katak Tribunal seidauk independente no imparsial loloos tanba julga no kondena sidadaun balun no hosik sidadaun balun halai ba rai li’ur, biar hetan TIR ona. Bancada Democrático mos preokupa tanba implementasaun lei sai hanesan “Ojek Politik” nebe dala ruma la umanu no la tetu aspektu moral sira. Bancada Democrático hakarak atu desizaun sira buka tetu mos ba prinsipiu sira “Minus Malum” no “Maximum Bonum” hodi nune implementasaun lei laos deit ‘a letra” maibe mos uso da razaun kritika. So nune’e justisa bele sai kredivel. Justisa nebe sai “Ojek Politik” sei la benefisia estadu ida nebe kredibel, estadu ida nebe justo no estado ida nebe solidariu. Nune’e, Bancada Democrático husu atu autor judisiais sira sai independente no imparcial lolos, no labele hetan interferensias hosi lider politiku sira hodi politiza instituisaun judisiaria. Evita instituisaun judisiaria halo favoretizmu (keberpihakan) politiku. So hanesan ne’e mak ita fortifika ita nia instituisaun judusiaria no hamosu justisa ida kredivel ba sidadaun hotu-hotu. Biar instituisaun no autores judiciais sira sei iha limitasaun no frakeza sira, Bancada Democrático kontina tau konfiansa no koopera ho justisa, tanba rai ida sein justisa loke dalan ba hahalok arbitraria sira.

Sidadaun sira nia asesu ba justisa sei sai problema ida. Tribunais dok hosi populasaun sira nia hela fatin, susar tebes ba sira nebe economia fraco atu buka justiça. Alem de ida ne’e, socialização ba lei sira mos fraku tebes ka la eziste, tan ne’e ema barak sai vitima tanba de’it lahatene lei. Tan ne’e Bancada Democrático husu ba Governu hodi reforsa Tribunal Movel hodi hakbesik liu tan justisa ba sidadaun sira. Reforsa Tribunal Movel signifika dispoin rekursus financeiros, materiais, transportes hodi fasillita Juis, Prokurador sira nia deslokasaun.
Prosesu julgamentu iha Tribunais diak liu ho Tetun, ho lian nebe sidadaun sira hatene hodi hetan justisa lolos.

2.4.Governo
Bancada Democrático mos observa VIII Governu Konstitucional, biar Governu ida maioritariu, maibe Governo ida defisiente hela tanba ninia elenku Governamental la kompletu. Timor-Leste labele sai refém ka tawanan ba politiku ruma tanba deit ego politika. Governu tenki iha vontade no kapasidade hodi loke dialogo no fo solusaun ba ninia problema. Tanba ne’e, Bancada Democrático husu ba Governu buka solusaun no kompleta lais ninia elenku Governamental hodi bele halo kontrolu no ezekusaun ba orsamentu ho efisiente no efikaz.

Bancada Democrática mos observa politika externa Timor nian, liuliu ho politika g7+ nian. Bancada Democrático preokupa ho kapasidade finansial no sustentabilidade g7+ nian, tanba ohin loron, Timor-Leste sai nudar uniku doador ba g7+.  Membru g7+ hamutuk 21, maibe Timor-Leste mak kobre despeza hotu-hotu, hosi selu fee, selu Sekretariadu iha Lisboa, no finansia evento tomak g7+ nian. Estadu membru sira seluk sai organizador deit. Timor-Leste nia reseita dependente total ba osan mina no gas. Se Timor-Leste mesak mak kobre buat hotu-hotu hanesan agora daudaun, g7+ auguenta to’o iha nebe?

Bancada Democrático mos preokupa tanba Timor-Leste mak ba fo advokasia ba Estado frajeis seluk kona-ba dame, rekonsiliasaun no dialogo atu rai sira ne’e sai diak. Agora ita monu iha impasse politika, laiha vontade atu halo dialogo, sa kontribuisaun konreto mak g7+ halo ba Timor hodi ita ultrapassa impasse politika no sa lisaun tan mak ita atu ba hanorin ba rai seluk?

Bancada Democrática konkorda Timor-Leste  sai promotor ba inisiativas sira ne’e maibe tenki define lolos responsabilidades no devere kada membru g7+ nian hodi Timor-Leste labele sai nafatin uniku paíz doador ba g7+.

2.5.Prezidensia da Republika
Prezidente da Republika nudar simbolu de Estado no ezerse ninia poder konstitusional hodi garante unidade nasional, garante funsionamentu normal instituisaun sira estado nian no garante estabilidade nasional. Bancada Democrático preokupa tebes ho orgaun soberanu sira hanesan Prezidente da República, Parlamento Nacional no Governo nebe ohin loron monu tama hotu iha problema nia laran no la konsegue tuur hamutuk hodi buka solusaun ba impasse politika. Bancada Democrático husu ba S.E. Prezidente da República hodi hahuu halo dialogo entre orgaun soberanu hotu-hotu no halo koordenasaun besik liu tan ho instituisaun judisiaria hodi buka solusaun ba impasse politika.

Ikus liu, Bancada Democrática deklara, sei haree ho didiak, haree ho kritiku liu tan orsamentu ida ne’e iha debate iha especialidade. Espera atu iha debate espesialidade, governantes sira bele mai hodi klarifika kestaun sira nebe sai preokupasaun boot Bancada Democrático ho Timor oan tomak nian.

Obrigado wa’in

Dili, 12 de Dezembro de 2018

António da Conceição
Presidente Bancada Democrática
-->